Газрын тос, байгалийн хий, ашигт малтмалаар баян, үүнийхээ хэрээр 2000 оноос хойш эдийн засгийн хөгжил нь эрс дээшилж яваа, аж үйлдвэр, ялангуяа нэхмэл эдлэлийн үйлдвэрлэл сайн хөгжсөн, хөдөө аж ахуй, түүн дотроо газар тариалан сайн хөгжсөн, дээр нь Байко нуурын сансрын буудал, бас нэгэн орхиж болохгүй зүйл нь Семиплатинскийн цөмийн зэвсгийн туршилтын талбартай Казахстан улс нь Казахуудын уугуул нутаг бөгөөд 1897 онд Казахууд хүн амын 73.9% нь байсан бол 1959 онд 30% хүртлээ буурч 1990-ээд оноос нэмэгдэн, 2009 оны байдлаар 65%-д хүрээд байгаа билээ. Казахстанаас гадна Орост (Астрахань, Волгоград, Самара, Оренбург, Челябинск, Курган, Тюмень, Омск, Новосибирск, Алтайн хязгаар) 1.3 сая, Хятадад (Шинжиан Уйгарын өөртөө засах орон болон Хөх нуур, Ганьсу мужид Казахын өөртөө засах Или /Или тарвагатай/ муж, Бар хөл, Мори, Аксайн өөртөө засах дүүрэг) 1.1 сая Казахууд оршин суудаг. Мөн Узбекстаны Каракалпакстан болон Ташкент орчим (бага жузийн Адай овгийнхон), Ираны хойд хэсэг Голестанд цөөн тоогоор амьдран байх ба Монголын Баян Өлгий аймаг, Налайх дүүрэг зэрэгт 100-аад мянган Казахууд оршин суугаа билээ. Монголын Казахууд нь дунд жуз буюу дунд ордын Казахууд бөгөөд тэдний тухай Л.Дэндэвийн “Монголын товч түүхэнд” дурдсанаар “1912 онд... хасгийн хэдэн ноёд... албат иргэдийн хамтаар Монгол улсад дагаар орж бэлэг ёслолыг хүргэн ирснийг хүлээн авч... тэргүүлэгч нарт тусгай захирах эрх олгож Ховдын сайдын захиргаанд оруулжээ” гэжээ.
Дундад Ази дах Монголчуудын ноёрхол нөлөө буурч, бутран салж байсан 15-16-р зууны үе буюу 1465 онд Казахын хаант улс байгуулагдсанаар Казах хэмээх нэр анх гарсан бөгөөд энэ үеэс эхлэн Казах нэрийн дор Казах түмэн бүрэлдэн тогтжээ. Казах хэмээх нэрийн үүдлийн талаар олон онол байдаг. Эдгээрээс хамгийн магадтай нь “Каз” гэдэг нь хэсэх, хэрэх гэдэг Түрэг үйл үгнээс гаралтай “чөлөөт хүн” гэсэн үг бөгөөд талын чөлөөт хүмүүсийг Казах гэдэг болсон гэх тайлбар юм. Үүнээс гадна тэд хасаг тэрэг өргөн хэрэглэдэг байсан учир Монголын хасаг тэрэг гэдгийн хасаг гэдгээс үүссэн гэж үздэг тал бий. Мөн 19-р зуунд гарсан нэгэн тайлбар бол “Цагаан хунгийн домог” бөгөөд энэхүү домгоор “нэгэн цагаан хун, гүнж болон хувирч анхны Казахыг төрүүлсэн” гэх бөгөөд хэл зүйн талаасаа Казах бус Акхаз гэгдэнэ хэмээх эсэргүүцэлтэй тулдаг ба нэлээн Орос хэв маягийн мэт санагдана. Бас нэг сонирхож судлууштай асуудал бол 8-р зууны Уюук Тураны хөшөөн дэх Түрэг бичээст Казгак гэж гардгийг Казах гэсэн үг хэмээн үздэг явдал юм.
Казах түмний угсаа гарвалыг одоогийн Казахстаны нутаг болон 13-р зууны Марко Пологийн “Орчлонгийн элдэв сонин” номонд гардаг Тэндүкийн их талаас салгах учиргүй бөгөөд энэ нь Казахуудын унаган нутаг бөгөөд 13-р зууны оршин суугчид нь бидний сайн мэдэх Кипчагууд буюу барууныхны хэлдэгээр Команууд байжээ. Тэгвэл тэдгээр Кипчагуудын өвөг дээдэс хэн байв, одоогийн Казахууд хэн бэ гэдэгт хариу өгөхийн тулд энэ бүс нутгийн нэн адармаатай бөгөөд сонирхолтой түүхийг нэхэн харах хэрэгтэй болно. Тус бүс нутагт чулуун зэвсгийн үеэс хүн оршин байсан бөгөөд хүрлийн үеийн Срубна, Афанасево, Андроновагийн соёл (МЭӨ500 - МЭ500 он) гэгдсэн археологийн олдворууд олдсон байдаг ба эртний Азийн нүүдэлчидийн хоёр том төлөөлөл болох Скиф болон өвөг Түрэг- Монгол нүүдэлчдийн уулзвар нутаг байж, Төв Азийн газар зүйн онцлогт тохирсон нүүдлийн мал аж ахуй хөгжжээ. Тус бүс нутгийн зүүн хэсэг нь Хүн нар, Нирун улсын харъяанд байсан ба тэднээс баруунтаа нь Индо-Ари угсааны Юэжчи болон Динлины бүрэлдэхүүнд байсан Уйгаруудын өвөг Гаочэ (өндөр тэргэтэн) нарын мэдэлд байсан байна. 6-р зуунд Хөх Түргийн хаант улсын мандах цагт тэдний харъяанд орсон бөгөөд 8-р зуунд Хөх Түргийг унагаахад Уйгарын холбоотон байсан Харлугууд 766 онд одоогийн зүүн Казахстанд Уйгарын түшмэг холбоотон улс байгуулсныг энэ бүс нутгийн анхны улс гэж үздэг. 8-9-р зуунд Арабууд хүчирхэгжин өмнөд хэсгийг нь эзэлж, Исламын нөлөө үүссэн байна. 9-р зуунд Киркизүүдэд цохигдон бутарсан Уйгарын нэгэн хэсэг дорноос ирж Харлугуудыг шахан Уйгарын Хар ханид улсыг байгуулж, 9-11-р зуунд Огузууд (Тогуз огузын хойчис) одоогийн Казахстаны баруун хэсгийг буюу Кимак, Кипчакуудыг (Кипчакийн тал) мэдэж байв. 11-р зууны эхэн үеэс Хар ханид нь өвөр зуураа болон өмнө зүгт Селжүкүүдтэй байнгын мөргөлдөөн байлдаан хийж байсан ба тэр үеийн бэхлэлтүүдийн үлдэгдэл буурал түүхийн гэрч болон одоог хүртэл хадгалагдан үлджээ. Хар ханидууд Исламын шашныг хүлээн авч Багдадын Аббасидын Халифт улсын түшмэг болж байгаад 1130-аад онд Зөрчидүүдэд улсаа автахад ойж гарсан Зүүн монголын Хятангуудад (Кидан) цохигдон, Елүй Дашийн байгуулсан Хар Хятан улсын бүрэлдэхүүнд оржээ. Хар Хятан улс 12-р зууны дундуур Кваразмын Султант улс буюу Сартуулуудад дарагдан хүч нь суларсан ч 1218 оныг хүртэл оршин байгаад Их Монгол Улсын харъяанд орж, хожмын Алтан ордны улсын бүрэлдэхүүн болжээ.15-р зууны эхээр Алтан ордоны улс Ногайн орд, Узбекийн хаант улс болон хуваагдсанаар бүс нутаг дахь эрх мэдлийн хуваарилалтанд өөрчлөлт орж, шинэ хаант улс байгуулагдах нөхцөл бүрдэн 1465 онд Жэти су буюу долоон голын сав газар, одоогийн Казахстаны зүүн өмнөд хэсэгт Керей ба Жанибэк хааны удирдлагаар Казахын хаант улс байгуулагдан Казах нэрийн дор үндэстэн бүрэлдэн бий болох үндсийг бүрдүүлжээ. Казахын хаант улс нь Касым хааны (1511-1523) үед газар нутгаа тэлж өргөжүүлэн “Касым ханнын касга жоли” буюу “Касым хааны гэрэлт зам” хэмээх засаг хуулийг 1520 онд гаргаж мөрдүүлсэн байна. Казахын хаант улсын түүхэнд Хакназар, Есим, Тауке, Аблай хаадууд нэр алдараа дуурсгажээ. Казахын хаант улс нь их, бага, дунд гурван жуз буюу ордод хуваагдсан бөгөөд энэ гурван жузын нэгдсэн саналаар хааныг сонгодог ч нэгдмэл засаглал байнга дутагдаж байсан байна. 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үеэс Оросын худалдаачид анх нутгийн баруун хойд хэсгээр үзэгдэх болж, Козакууд буюу Оросын Хасаг цэргүүд бэхлэлт суурин барьж эхэлсэн нь хожим Уралск, Гүриев хотуудын эхлэл болжээ. Ийнхүү баруун умраас нь Оросууд шахаж эхлэн, Халимагуудыг хатган уулгалан довтлуулах болж, өмнө зүгт Перс хэлтэн аймгууд шахалт үзүүлэн, Ойрадууд (Зүүн гарын хаант улс) торгоны замд хяналт тогтоохыг оролдон, дорно зүгээс байнга довтлон шахах болж, их, дунд хоёр орд нь Ойрадын мэдэлд орж, бага жузын хан Абул Хаир Оросоос тусламж хүссэн нь Оросуудад сайхан далим болж, бага жузад хяналтаа тогтоосон бөгөөд энэ үеийг Казахууд “их ухралт”-ын он жилүүд гэдэг. Казахын хаант улсын үе дуусгавар болсон оныг 1731 он гэж үздэг ч 18-р зууны дундуур Зүүн гарын хаант улс Манжид цохигдон Ойрадын ноёрхол үгүй болсноор их, дунд жузууд хараат байдлаас гарч дунд жуз 1798 он хүртэл, их жуз 1820 он хүртэл тусгаар байгаад уван цуван Оросод эзлэгдсэн юм. (Их жуз өмнө зүгт нь гарч ирсэн Кокандын ханлигийн тэлэлтэнд шахагдан Оросыг түшин хараат болжээ) Казахын хаант улсын үед Муххамад Хайдар Духлатын 1541-1545 онд бичсэн “Тарих-и-Рашиди”, Кадыргали Косынули Жалайрын 1598-1599 онд бичсэн “Жамиги-ат-Таварих” зэрэг түүх бичлэгүүд гарсан нь Казахын хаант улсын эхэн үеийн түүхийн чухал эх сурвалж болдог. 1863 онд Оросууд шинэ бодлого боловсруулан “Горчаковын тойргийг” зарлан байгуулж, эрхээ хамгаалах нэрээр зарим бүс нутгийг хүчээр булаан авч, “Оросын Тургестан” болон “Талын” гэсэн хоёр засаг захиргааны нэгж (Генерал-Губернаторство) байгуулжээ. Одоогийн Казахстаны ихэнхи хэсэг “Талын” дүүрэгт харъяалагдах болжээ. 19-р зууны эхнээс эхлэн оросын гацаа тосгон олноор үүсэж, малын бэлчээр эрс хумигдан, 1890-ээд он гэхэд олон олон Орос тариачид Казахын зүүн болон хойд хэсэгт шилжэн ирсэн байлаа. 1906 онд Оренбургийг Ташкенттай холбосон Транс-Аралын төмөр зам ашиглалтанд орж, Оросын шилжин суурьшигсад ихээр орж ирэн колоничилж эхэлсэн байна. 1906-1912 оны хооронд тэнд хагас сая гаруй Оросын газар тариалангийн ферм нээгдсэн байв. Энэ үеэс Казахуудын гадагш дүрвэн гарах урсгал эхэлжээ. Оросын сайд Петр Столыпины шинэчлэл болон “Дэлхийн нэгдүгээр дайнд хүчээр цэрэгт татах бодлого”-ыг эсэргүүцэн, мөн амь амжиргаа, ёс уламжлалд нь эсрэгээр хандах болсон Оросуудыг эсэргүүцсэн “Төв Азийн бослого” гэгдсэн тэмцэлд Казахууд олноороо оролцож байв. 1916 онд Оросууд уг бослогыг харгислан дарж мянга мянган казахуудыг устгасан бөгөөд энэ харгислалал хавчлагаас зугтан мөн мянга мянган казахууд Хятад болон Монгол руу дүрвэн гарчээ. 1917 онд Орост Октябрийн хувьсгал гарч дотоодын самуунтай байх үеэр буюу 1917 оны 12 сарын 13-аас 1920 оны 8 сарын 26-ыг хүртэл Казахын үндэсний үзэлтнүүд биеэ даасан засгийн газар байгуулж “Алаш орд” нэрээр өөртөө засах өргөн эрх бүхий улс байгуулан байгаад Большевикуудын мэдэлд оржээ. Козак болон Казах нь адилхан Түрэг хэлний “чөлөөт хүн” гэдгээс үүссэн бөгөөд (Монголчууд аль алиныг нь үгийн үүслээр нь Хасаг гэдэг ч Казахуудыг хасаг цэргээс ялган Казах гэх нь зөв болов уу) Оросууд хасаг цэргээс ялгахын тулд Казахуудыг Киргиз гэдэг байснаас улбаалан 1920 онд “Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Автономи” гэж байгуулсан ч 1925 онд албан ёсоор Казахуудыг ялган салгаж “Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Автономи” болгон Киргизээс салгажээ. 1925 онд Казах Автономийн язгуурын нийслэл Оренбургийг Орост нэгтгэн, зүүн өмнө орших Алматыг нийслэл болгосон байна. 1936 онд автономи эрхийг нь авч “Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс” болгосон юм. 1929-1934 онд Оросын Зөвлөлт засгаас хамтаралжуулах хөдөлгөөн өрнүүлэхэд Казахын мал сүрэг нь 80%-иар хорогдож, өлсгөлөнгийн байдал үүсч, багаар бодоход 1.5 сая хүн амиа алдсан бөгөөд мөн олон Казахууд Хятадад дүрвэн гарчээ. Сталины дэглэмийн үед 1939 онд Орост довтолсон зүүн Польшуудын олзны хүмүүсийн ихэнхийг буюу сая орчим хүнийг Казахстанд аваачин, албадан хөдөлмөрлүүлэх хорих лагерь байгуулан хорьсон бөгөөд олзны хүмүүсийн тал хувь нь тэнд үрэгдсэн агаад орчин үеийн боолын хөдөлмөрийн жишээ болон “Гулаг” нэрээр түүхэнд үлджээ. Дэлхийн 2-р дайны үед Сталин Крымын Татарууд, Германууд, Хойд Кавказын Исламуудыг нацист Германтай нэгдэхээс болгоомжлон, тэднийг Казахстанд нүүлгэн шилжүүлэв. Мөн дайны хөлөөс холдуулах зорилгоор олон аж үйлдвэрийг Казахруу нүүлгэн шилжүүлснээр олон олон Казах бус үндэстнүүд ирж суурьшсан байна. Ингэж Казахууд тарчигхан хоол хүнсээ танихгүй улстай хуваалцах хэрэг гарчээ. Дайнаас хойш ч шилжин ирэгсэд нэмэгдсээр байсан бөгөөд 1953-1965 онд Хрущевийн үед “Атар газар” эзэмшихээр, 1960-1970-аад онд ашигт малтмал, уул уурхайн аж үйлдвэрт ажиллах хүмүүст нэмэлт урамшуулал олгох бодлого явуулсны үр дүнд маш олон Казах бус үндэстэн орж ирж суурьшсанаар өөрийн нутагтаа цөөнх болсон цорын ганц Зөвлөлт социалист бүгд найрамдах улс болжээ. (1959 оны байдлаар Казахууд Казахстаны хүн амын 30% болсон байна) Энэ хүн амын шилжин суурьшилт нь Казахуудад эерэг ба сөрөг нөлөөний аль алиныг үзүүлжээ. Тэгэхдээ энэ байдал удаан үргэлжилсэн бол угсаатны хувьд хүндхэн болох байсан нь гарцаагүй юм. Үүнээс гадна Оросууд 1947 оноос Семиплатинскийг цөмийн зэвсэгийн туршилтын талбар болгосон ба Байко нуурт сансарын буудал байгуулсан байна. Казахстан хэдийгээр нүүрс, газрын тос, эрчим хүчний аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн, улаан буудайн тариалалтаар улсад тэргүүлж байсан ч баялгийг Оросууд захиран зарцуулж, Казахуудад оногдох хувь нь хангалтгүй байсан юм. Энэ байдал үнэндээ 1991 оны сүүлч хүртэл үргэлжилсэн юм. ЗХУКН-ын УТТ (Коммунист намын удирдах зөвлөл) 1986 оны 12 сарын 16-нд Казахстаны КН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга Динмухамед Конауевыг халж Ульяновскийн Геннадий Колбиныг тавьсан нь Казахуудын дургүйг хүргэсэн үйл явдал болсон бөгөөд эсэргүүцлийн хөдөлгөөн гарчээ. Эрх баригчид энэхүү хөдөлгөөнийг хүчээр дарсан бөгөөд нэлээн дарсан тоо баримтаар 20-иод хүн үрэгдэж, 1000-аад хүн гэмтэж бэртэн, 2000 гаран хүн баривчлагдсан байна. Москва 1989 оны 9 сард Колбиныг одоогийн ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаеваар сольсон байна. 1990 оны 6 сард гарсан Москвагийн хэлбэр төдий тунхаглалын дараа Казахстанчууд цаашдын хувь заяагаа өөрснөө шийдэх шаардлагатай болсон юм. Энэ нь тус БНУ-ын 2 зонхилох угсаатны харьцааг хурцатгав. 8 сарын дундуур Оросын болон Казахын үндэсний үзэлтнүүд жагсаал цуглаан зохион байгуулж, парламентын байрны гадна цуглаан хийж эхлэв. 10 сард парламентаас тунхаг гаргаж тэр үеийн бусад БНУ-ын адил Нурсултан Назарбаевийг даргаар томилсон бөгөөд дараа нь ерөнхийлөгчийн засаглалыг авсан юм. Назарбаев нэгэнт тогтсон улс төр, эдийн засгийн уялдаа холбооны улмаас ЗХУ-аас бүрэн тусгаарлаж чадахгүй байсан ба энэ нь эдийн засгийн хувьд амиа хорлохтой адил санагдаж байв. Үнэндээ 1991 оны сүүлч хүртэл Москва Казахстаныг мэдэж байсны жишээ нь Горбачёв Америкийн газрын тосны “Шеврон” компанитай Казахстанд мэдэгдэлгүйгээр газрын тосны “Тэнгис” салбарыг сайжруулах гэрээний талаар тохиролцоонд хүрч байсан явдал юм. 1991 оны 6 сард бусад БНУ-ууд “Холбооны гэрээ”-гээр ЗХУ-г аврахыг оролдсон Горбачёвт шахалт үзүүлж эхэлсэн үед ч Назарбаевын оролцоо бараг үгүй байсан юм. Тэрээр бүх зүйл тодорхой болсон 12 сард өөрийн байр сууриа бататган өрсөлдөгчгүйгээр ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулан 7 хоногийн дараа тусгаар улсын ерөнхийлөгч болсон агаад Орос, Украин, Белорустай хамт ЗХУ-г үгүй хийсэн баримтанд гарын үсэг зуржээ. Казахстан 1991 оны 12 сарын 16-нд Зөвлөлтийн БНУ-уудаас хамгийн сүүлд тусгаар тогтнолоо зарлаж, 1997 онд нийслэлээ Астанад шилжүүлжээ. 1991 оноос хойш дэлхийн Казахуудыг язгуурын нутагтаа ирэхийг уриалан, тусгай бодлого явуулсны үр дүнд өнөөгийн Казахстаны хүн амын 65%-ийг Казахууд бүрдүүлэх болсон байна. Эдийн засгийн хувьд хуучин бааз сууриа хөгжүүлж, гадаадын хөрөнгө оруулалт болон чөлөөт зах зээлийг дэмжин, олон улс дахь нэр хүндээ өсгөсний үрээр 2000 оноос хойш өндөр амжилтанд хүрч байгаа ч Оросын нөлөө байсаар байгааг үгүйсгэх аргагүй юм. Харин улстөр, хүний эрхийн талаар ямар байгааг энэ удаад хэлж чадахгүй ч интернетэд тавих хяналт, насан туршийн ерөнхийлөгч зэрэг зүйлүүд байгааг Казах түмний шийдэх хэрэг хэмээн бодно.
Казахын энэ адармаатай түүх нь Казах үндэстнийг Түрэг, Монгол, Энэтхэг-Перс угсааны (Кипчакууд, баруун кипчак буюу Команууд, Найманууд, Ногайчууд, Харлугууд, Печенэгийн нэг салбар болох Канкалисууд, Хиад, Хэрэйд, Хонгирад, Аргынууд, Мангуд, Жалайр, Духлатууд, Үсүнчүүд, Сарматууд, Скифүүд зэрэг) олон овог аймгийн хойчисын бүрдэл болгодог ба хүн судлалын шинжээр Монголжуу төрх давамгайлдаг юм. Цаг хугацааны хүрд, Алтайн нурууны баруун бие, Балхаш нуураас эхлэн Каспийн тэнгис, Ижил мөрөн хүртэлх энэ бүс нутагт Алтай язгуурын Түрэг хэлний (Казах, Татар, Туркмэн, Киргиз, Уйгар, Турк, Узбэк, Азери хэлүүд ордог) Кипчак бүлгийн Казах хэлтэй, Исламын Ханафи сургаалийн Суннит шашинтай, өөрийн өвөрмөц соёл, ёс заншилтай, удам судраа буюу сажараа эрхэмлэн, долоон үеэ мэддэг, Их, Дунд, Бага орд буюу Ули, Орта, Киши гэсэн гурван жузад хамаарах нэгэн үндэстэнийг бий болгон төлөвшүүлсэн нь одоогийн Казахууд юм. Их жуз нь одоогийн Казахстаны баруун хэсэг бөгөөд анх Казахын хаант улсыг үндэслэсэн газар ба Дулат, Жалайр, Канлы, Албан, Суан, Сары-Үйсүн, Шапырашты, Сиргэли, Ошакты, Үысты, Шанышкылы, Жаныс, Сикым, Ботбай, Шымыр овгуудаас бүрддэг. Дунд жуз нь Казахстаны зүүн хэсэг ба Балхаш нуураас хойшхи газар нутаг бөгөөд Аргун, Найман, Кипчаг, Хонгирад, Уак, Хэрэйд овгоос бүрдэнэ. Бага жуз нь Балхаш нуураас өмнөх газар нутгийг хамран байх ба Казахстаны баруун хэсгээс шахагдсан Ногайн хойчис буюу Ногайн ордын үлдэгдэл хэмээн үздэг ба Алымалы, Байулы, Жэтирү овгоос бүрддэг байна. Мөн жузаас гадна Казахууд хожмын удам угсаагаараа Торэ угсааныхан буюу Чингис хааны удмынхан, Хожа-гийнхан буюу Арабуудын удам, Толэнгитүүд буюу Ойрадын удам, Сунакууд буюу эртний Сайрам угсаатан гэж хуваагдах нь бий. Энэ хүрээд бидний холын хамаатан болох Казах түмний тухай өгүүлэлээ төгсгөе.
Tuesday, September 29, 2009
Monday, September 14, 2009
Түрэгийн тухай
Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Оттоманы эзэнт улсын нутаг дэвсгэр ихээхэн хумигдаж, Туркийн Бүгд Найрамдах Улс шинээр байгуулагдах явцад олон олон Түргүүд БНТУ-ын гадна нэлээн хэдэн орны (Хойд Кипр, Грек, Булгар, Албани, Босни Герцеговин, Македон, Румыны Добружа бүс нутаг, Сербийн Сандзак бүс нутаг, Косово, Сири, Ирак) жин дарах цөөнх болон үлджээ. Мөн нэлээд нь Туркт нүүн ирж одоо дэлхийн Түргүүдийн зонхилох хэсэг (61,4 сая) БНТУ-д оршин байна. Тоо баримтаар яривал манай гариг дээр 70 сая гаруй (дэлхийн хүн амын 1,18%) Түргүүд байгаагаас БНТУ-аас гадна Азид 4 сая, Европт 5 сая (үүний 3 сая нь Германд), хойд Америк, Австралид 0,8 сая орчим Түргүүд оршин байна. Түргүүд Анатолийн, Румын (Оттоманы хуучин нутгаас Балканы хойгт нүүж ирэгсэд ба тэдний хойчис), Төв Азийн буюу Огуз Түрэг (Кавказ, өмнөд Орос, Төв Азиас нүүж ирсэн Түрэг хэлтэн ба тэдний хойчис) гэсэн гурван бүлэгт хуваагддаг. Соёлын хувьд ихээхэн холимог шинжтэй бөгөөд дээрхи гурван бүлэг болон барууны нөлөө ч ихээхэн туссан байдаг. Шашны хувьд хүн амын дийлэнхи хэсэг нь Исламын Суннитийн Ханафит урсгалыг баримталдаг бөгөөд 20-р зуунд нэлээд өөрчлөлт хийжээ. Түрэг хэл нь Алтай язгуурын эртний Огуз бүлэгт багтах бөгөөд 6-11 зуунд Төв Азид ихээхэн тархаж дараа нь Огуз Түргийн Селжукууд Анатолийд аваачжээ. 1932 онд Мустафа Кемал Ататюркийн ивээл дор “Түрэг хэлний холбоо” байгуулагдан хэлний шинэчлэлийг эхлүүлж, Араб Перс болон бусад гадаад хэлнээс зээлдсэн хэдэн зуун үгнүүдийг Түрэг үгээр орлуулан амжилттай шахсанаас гадна хэдэн зуунаар мартагдсан олон хуучин Түрэг үгийг сэргээн мөн Түрэг үгийн үндсээр олон шинэ үг зохион эргэлтэнд оруулжээ. (манайд хэрэгжүүлж болохуйц туршлага мэт, мөн Жүүдүүд устаад байсан ярианы хэлээ хэдэн мянган жилийн дараа бичгийн хэлнээсээ сэргээн одоогийн Израил хэлийг бий болгосон) Түргүүд 1071 оны Манзикертийн тулалдааны дараа Анатолийд суурьшиж эхлээд 12-13-р зуунд 1 сая Түрэг тэнд суурьшин байх үед тэндхийн уугуул хүн ам Түргүүдээс хэд дахин олон байсан гэж үздэг. ДНХ-ийн судалгаагаар Анатолийн хүн амын генийн бүтэц тэр хавийн түрэг бус газар дундын тэнгисийнхэнээс нэг их ялгарахгүйг тогтоосон байдаг. Эндээс “Селжук Түргүүд генетикийнхээсээ илүүтэйгээр тэндхийн хүн амыг шашин, соёл, хэлний талаар түргэжүүлжээ” гэсэн дүгнэлтэнд хүрчээ. (үс хэдий олон ч нэг л тонгоргоор хусдаг...) Одоогийн Түргүүдийн генийн бүтцэнд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн бас нэгэн хүчин зүйл бол Оттоманы эзэнт гүрний үе бөгөөд маш олон Түрэг бус угсаатан соёлын хувьд түрэгжсэн явдал билээ. Мустафа Кемал Ататюрк “Бүгд Найрамдах Түрк Улсын дотор итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг, яс үндэс, угсаа гарвал хамаагүй хэн Түргээр ярьж, Түрэг соёлоор хүмүүжиж, Түргийн үзэл санааг шингээсэн бүгд түрэг хүн мөн” хэмээжээ. (Түрэг гэдгийг Монголоор солиод хэлчихэд манайд ч гэсэн тохирох юм биш үү)
Түргийн түүхийг Хөх Түрэгийн үе, Селжук Түргийн үе, Оттоманы үе, Бүгд найрамдах улсын үе гэж хувааж үздэг. Эдгээр үеүүдээс Хөх Түргийн үе Монголын түүхтэй ихээхэн холбоотой тул манай судлаачид чухам энэ үеийг чухалчлан авч үздэг. Түргүүд нь Төв Азийн эртний оршин суугчдын салаа салбар бөгөөд дунд чулуун зэвсгийн үед буюу 7-12 мянган жилийн тэртээ анх зэрлэг амьтадыг гаршуулан адуулах болсон үеэс монгол, түрэг, манж-түнгүс хэлний ялгаа гарч тус тусын угсаа овог салж эхэлсэн үеэс өвөг Түрэг угсаатны эх тавигдсан гэж үзэх боломжтой юм. Түүх бичлэгт Түргүүдийн гарал үүслийг Ашина овгоос эхлүүлдэг бөгөөд энэ овог анхлан Хөх Түргийн нэрийг гаргажээ. “Жоу улсын түүх”, “Бэйгийн бичиг”, “Сүй улсын түүх” “Юйяан зазу” зэрэг эртний хятадын ойролцоо цаг үед (6-р зуун) зохиогдсон сурвалжуудад “Ашина нь Гаочангийн хойд хэсэгт саарал өлөгчин чонын төрүүлсэн 10 хүүгийн нэг”, “Ашинагийн өвөг нь Хүн нарын хойно байсан Со орны хүн бөгөөд чоно эхтэй”, “Зүүн Гансу мужийн Пинлианы захирагчдаас гарсан холимог овог”, “Ашинагийнхан бол Ашидэгийн агуй дахь тэнгисийн бурхантай хайр сэтгэлтэй болсон Шемо гэдэг мэргэн харваачийн удам угсаа” зэрэг домгуудыг тэмдэглэн үлдээснээс олонд хамгийн их тархсан нь “Тэд сихай буюу баруун тэнгисээс баруун зүг нутаглаж байсан хийгээд хөрш аймаг нь (зарим аман домогт хятадууд гэх нь бий) тэднийг довтолж хядан ганц хүүг хөл гарыг нь огтлон үлдээснийг Асена нэрт өлөгчин саарал чоно тэжээн өсгөж, хожим тэр хоёрын дундаас 10 хүү төрсний 1 нь Ашина нэртэй байж бусдыгаа удирдан Ашина овогтон болов” гэдэг. Энэ домгоос үзвэл Түргүүд уг гарвалынхаа эхийн талыг чонотой холбосон байдаг нь сонирхол төрүүлдэг. Энэхүү домгийн гэрч болж бидний үед хүрч ирсэн Бугатын хөшөө хэмээгдэх түрүү Түргийн үеийн дурсгал Архангай аймгийн Их тамир сумаас олдсон билээ. Ашина овог Алтайн өвөр хэсэгт очихоосоо өмнө анх хаана байсан талаар одоо хүртэл маргаантай байдаг бөгөөд Ганьсу муж Эзний голын сав Турфан орчим байсан эсвэл Хүн нарын хойно Алтайн хойд тал Бий гол хавьд байсан гэх хоёр баримтлал байдаг. Эндээс үзэхэд Хүн нарыг хүчирхэг үед эдгээр нутаг Хүн гүрний бүрэлдэхүүнд байсныг бодолцвол Түргүүд Хүн гүрний бүрэлдэхүүнд орж, нэг аймаг нь болж явжээ гэвэл үнэнээс нэг их хол зөрөхгүй биз ээ. Ер нь Түргүүд анхнаасаа Алтайн нуруу хавиар нутаглан тухайн үеийн Төв Азид тогтсон аймгуудын холбоо, төрт улсуудын харъяанд орох, нэгдэх байдлаар байж байгаад 400-аад оны үес хүчинд шахагдан Турфанд ирснээр тэндхийн Индо Ари угсаатантай хэлхээ холбоо тогтоож харилцан нөлөө үзүүлж байгаад 460 оноос Их Нирун улсын (Жужан) захиргаанд орж төмрөөр алба барих болсон гэсэн баримтлал арай илүү байна. Дашрамд сонирхуулахад Японы хэл шинжээчид Согд хэлээр бичигдсэн Ашинагийн тухай хамгийн эртний судар болох Бүгүтийг судлан Хятадын сударт гардагчлан Ашина биш Ашинас гэсэн үг гэсэн нь хожмын Араб сурвалжуудаар баталгаажсан. Мөн Японд Ашина гэж овгийн нэр (Сэй Ашина гэж Япон жүжигчин эмэгтэй байдаг), тэрчлэн Хирошимад Ашинас гэж дүүрэг бий. Түрэг гэх нэр Түжүэ гэдэг нэрээр 6-р зуунд хятад сурвалжид анхлан гарчээ. Нирун улсын сулралын үед 546 онд Нируны эсрэг боссон Тэлэ аймгийн холбоог (Тогуз-Огуз гэдэг ба Уйгар нэг аймаг нь байв) Ашина аймгийн зонхилогч Буман (Түмэн) дарж өөртөө нэгтгэн алдар гавъяаныхаа хариуд Нируны гүнжтэй гэрлэж хааны гэр бүлд орохыг хүссэн авч Нируны Анагуй хаан эс зөвшөөрчээ. Урам нь хугарсан Буман баруун Вэй улстай холбоо тогтоон 552 онд Нируны эсрэг дайтан хиартал цохиж, Анагуй хаан амиа хорлосноор Нирун улсын ноёрхол дуусгавар болов. Эргүнэ Кунгийн домог энэ үетэй холбоотой болов уу гэж бодогдоно. Буман Нируны харъяанд байсан овог аймгуудыг өөрийн болгож, Киргизүүд болон Киданчуудыг цохин, улстөрийн төвөө Орхоны хөндийд шилжүүлэн өөрийгөө Ил Хаан хэмээж Хөх Түргийн үндсийг тавьсан боловч удалгүй таалал төгсжээ. Түүний хүү Кэло, Иишиги хаан нэрээр 553 онд ор залгасан авч дараа жил нь үгүй болов. Кэлогийн дүү Кигин 554-572 онуудад Муган хаан цолтойгоор Түргийг захирч байх хугацаандаа Хятадтай хавсран Сянби угсааны Тогоон нарыг мөн дорно зүгт Татаби, Кидан, гучин Татар (татарыг хятадууд шивэй хэмээнэ) зэрэг монгол угсааны аймгуудыг эзлэн газар нутгаа тэлэн гадаад байдлаа бэхжүүлжээ. Буман хааны дүү Истэми 553-573 онд Ябгу (хааны удаахь бөгөөд баруун Түргийг захирагчийн цол, удам залгамжлана) цолтойгоор баруун Түргийг захирч Персийн Сасанидтай хамсан Нирун улсын түшмэг холбоотон байсан Цагаан Хүн буюу Эфталитуудыг цохин Европ руу шахаж, баруун зүг Арал тэнгис, Ижил мөрөн хүртэлх газар нутгийг эзлэн газар нутгаа тэлжээ. Чухам энэ үеэс Хөх Түрэг Дундад болонТөв Азийг хамарсан хүчирхэг гүрэн болж Хятадын Ци, Жоу улсуудаар алба бариулах болсон байна. Кигиний дүү 572-581 онуудад Таспар хаан цолтойгоор Түргийг захиран байв. 573 онд Ябгу Истэми өнгөрсний хойно түүний хүү Тарду залгамжлан баруун Түргийг захирах болж, хаанд захирагдахаас зайлсхийн баруун Түрэг хэрэг дээрээ бараг тусгаар улс болов. Энэ үед Хятадын нэгдсэн Сүй улс байгуулагдаж байв. 581 онд Таспарыг үгүй болсон хойно түүний гэрээс ёсоор Бумангийн ач Талопиэн хаан болох ёстой байсан ч дээд зөвлөлөөс түүний үеэл Шэтүг Шаболио хаан болгосноос үүдэн Талопиэн нь Апа хаан, өөр нэг үеэл Рудан нь Бүли хаан хэмээн өөрснийгөө өргөмжлөн дотоодын тэмцэл өрнөсөн байна. Энэ байдлыг далимдуулан Ябгу Тарду баруун Түргийг бүрэн бие даалгаж Хөх Түрэг баруун зүүн хоёр хэсэгт хуваагдсан байна. Түргүүд дотоодын тэмцэлдээ Хятадын дэмжлэг авахын тулд тэдэнд алба барих хүртэл байдалд орсноос гадна дорно зүгээс Кидан довтлон, Хятадууд задлан бутаргах бодлогыг тууштай барьж нөхцөл байдал улам дордов. Албан ёсны хаан гэгдсэн Шэтү Ишбараг үгүй болсны хойно түүний хүү Чулоухоү 588-599 онд, 599-609 онд Чулоухоүгийн хүү Ранган нар хаан болцгоосон хэдий ч бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдөж чадсангүй дотоодын тэмцэл үргэлжилсээр байв. Энэ үед баруун Түргийн Ябгу Тарду 599 онд өөрийгөө Датоү хаан (Бужиа хаан ч гэдэг) хэмээн өргөмжлөн зүүн Түрэгт цэрэглэн орсноор зүүн Түргийн хаан зугтан Хятадын хаан Яандигаас өмгөөлөл эрэн очжээ. 600 онд Тарду Түргийн дотоод хэрэгт оролцохоо зогсоохыг шаардан Хятадад цөмрөн нийслэл Чангаан руу довтолсон хэдий ч амжилт олсонгүй, харин Хятадууд Түргийн харъяанд байсан Сыр-Тардуш, Уйгараар толгойлуулсан Тэлэ аймгийг Түргийн эсрэг турхирах бодлогыг амжилттай хэрэгжүүлж, тэдэнтэй хавсран 603 онд Тардугийн ноёрхолыг унагажээ. Яг үүнтэй төстэй хэрэг явдал хожим Халх Ойрадын дайны үеэр давтагдсан бөгөөд Галдан бошигт хаан энэхүү түүхийг давтжээ. Гэвч нөхцөл байдал эргэн Хятадын дотоодод самуун дэгдэн Түргүүдэд бололцоо гарч ирсэн байна. Энэ үед 609-619 онд Шиби, 619-621 онд Чулоу, 621-630 онд Хиэли хаадууд зүүн Түргийг захиран байсан хийгээд Хятадын дотоодын самууныг ашиглан 67 удаа уулгалан довтолсон ба Сүйгээс Тан улс руу шилжих шилжилтэнд багагүй үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Гэвч дотоод байдал нь тийм ч сайнгүй, Тэлэ аймгууд босч тэмцсээр байсан ба шинэхэн үүссэн Тан улс хүчээ бэхжмэгц Түргийн эсрэг хагалан бутаргах тууштай бодлого явуулж, Тэлэ аймгийн холбоотой хавсран 630 онд Хиэли хааныг олзлон улсыг нь эзлэн зүүн Түрэгийг унагажээ. Баруун Түрэг 659 он хүртэл биеэ даан тусгаар оршсон бөгөөд Нили хаан (603), Чуло хаан (603-611), Шэкүэй (611-618), Тун Ябгу (618-630), Юүвү хаан (630-) зэрэг хаад удирдагчид захиран байсан ба Бизантийн хаант улстай найрсаг харилцааг барьж Персийн Сасанидын эсрэг түүхэнд Түрэг-Персийн дайн гэгддэг дайнуудыг хийж Таримын хөндий, Аму даръя хүрч өмнөд хилээ сэргээн, Хазар болон Гераклиус хааны дэмжлэгтэйгээр Транскавказид цөмрөн Дагестаны Дербент, Гүржийн Тибилис, Арменийг авч Транскавказад ноёрхох болсон хэдий ч эзлэгдсэн газар нутагт Тун Ябгугийн явуулсан аллага хядлагын улмаас Транскавказад удаан ноёрхож чадалгүй 630 онд хөөгдсөн байна. Баруун Түрэгт 634-639 онд хаан байсан Ишбара засаг захиргааны шинэтгэл явуулж, улсаа тав таван хэсгээс бүрдэх Чуй голоор зааглагдсан 2 хэсэгт хуваан захирах болсон нь Оног буюу арван сум хэмээгдэн түүхэнд үлджээ. Энэ үеэс салан тусгаарлах хандлага гарч эхэлсэн бөгөөд Булгарууд салан тусгаарлаж, төв хэсэг нь Хазарын хаант улс хэмээн биеэ даах зуур 657 онд Тан улсын жанжин Сүн Дин фан зүүн хэсэгрүү довтлон түйвээв. 658 онд Тан улсын Тайзонг хаан өөрийгөө Түргүүдийн хаан хэмээн зарлаж, 659 онд Перс хүртэлх газар нутгийг эрхэндээ оруулан торгоны замыг бүрэн хяналтандаа авснаар Хөх Түргийн анхдугаар үе дуусгавар болж Түргүүд Тан улсад бүрэн эрхшээгдэж, албат харъяат нь болсон байна. Энэ үеэс Түргүүд хятад цол хэргэм авч, Тангийн өмнөөс дайн тулаан хийж, хил хязгаарыг сахих болсон байна. Хожим Манжууд Тангийн энэхүү бодлогыг Монголд хэрэгжүүлсэн мэт санагдана. Мөн энэ үеэр Уйгарууд Тэлэ буюу Тогуз Огуз (9 огуз) аймгийг зонхилохын төлөө Сыр-Тардуштай тэмцэн ялж Тан улсын холбоотон байж түр зуур тусгаар байдалтай байв. Ингэж Хөх Түрэг унасан хэдий ч Түрэг түмэн эрх чөлөө тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцсээр байсан бөгөөд 681 онд Күтүлүг өөрийн ах Мокор (хятад сурвалжид Мочо)-той хамтран Тангийн эсрэг бослого гарган Элтэрэс нэрээр хаан сууж (682-694) арав гаран жилийн турш амжилттай тэмцэл явуулан цагаан хэрэм хүртэл газар нутгаа сэргээн Хөх Түргийн хаант улсыг сэргээн байгуулав. Энэ тэмцэл амжилтанд Хятадад төрж өссөн мэргэн сайд Тоньюкук их хувь нэмэр оруулжээ. Элтэрэс, Капаган, Билгэ гурван хааны сайд байсан түүнд зориулсан хөшөө дурсгал Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт байдгийг бид бүгд мэдэх билээ. Түүнчлэн Тан улс дотоодын самуунтай, дээр нь Төвдтэй дайн хийж байсан зэрэг Түргүүдийн хувьд таатай нөхцөл бүрдсэн байсан байна. Мөн энэ үеэс Тэлэ аймгийн холбоо буюу Тогуз огузын (Уйгар нэг зонхилох аймаг нь байсан есөн аймгийн холбоо) захирагчаар суух хүнд Ябгу цолыг өгөх болсон байна. Түүний хойно Мокор, Капаган хаан нэрээр 694-716 онд хаан сууж, газар нутгаа баруун зүг Самарканд хүртэл тэлж, тэр үед хүчийг авч эхэлж байсан Арабуудтай Трансоксанийг хянахын төлөө өрсөлдөх болов. 712-713 онуудад Умаяадын Халифаттай хэд хэдэн тулалдаан хийсэн авч амжилт олоогүй юм. Зүүн зүг Киданыг цохин, өмнө зүг Тан улсыг уулгалан бэлэг сэлтээр алба авч байв. Түүний хаанчлалын сүүлийн жилүүдэд дотоодын бослого самуун гарах болж, тэрээр нэгэн бослогын үеэр алагджээ. Капаган хааныг үгүй болсны хойно түүний хүү Инал буюу Бэгю хаан суусан авч төрийн эрхийг ёс бусаар авсан гэж үзсэн Элтэрэс хааны хүү Күль Тэгин түүнийг алж өөрийн ах Билгэг хаан суулгаж өөрөө маш их өргөн эрх дархыг эдлэх болж (Күль Тэгинийг түүхэнд төрийг хамтран баригч гэдэг), хуучин хааны үеийн эрх дархтанг зайлуулан зөвхөн мэргэн Тоньюкукийг төрийн зөвлөхөөр хэвээр үлдээсэн байдаг. Билгэ хааны үед Түргүүд дотоодын бослого тэмцлийг дарж, 720-721 онд Тан улстай хийсэн дайнд ялалт байгуулан улмаар найрамдан бэлэг сэлтээр алба авах болсон байна. 731 онд Күль Тэгин нас барахад Билгэ хаан ихээхэн гашуудаж том хэмжээний тахилын онгон байгуулсан байдаг. 734 онд Билгэ хаан хорлогдон таалал төгссөн бөгөөд энэ ах дүү хоёрын тахилын онгон Орхоны Хөшөө цайдамд өнөөг хүртэл оршин байгаа билээ. Энэхүү хөшөө дурсгалд Хөх түргийн түүхийг товч боловч тодорхой өгүүлсэн байдаг ба тэр үеийн улс орнуудын тухай бичиж үлдээсэн байдгаас арван отог буюу Түргэш (оног буюу баруун түрэг), Огуз буюу есөн аймгийн холбоо (Уйгарууд нэгэн аймаг нь байсан), Киргиз, Кидан, Татар, Татаби, Нанхиад нар өрсөлдөгч улсууд байсан нь хөшөөний бичгээс тодорхой байдаг. Билгэ хааныг таалал төгссөний дараа Ижань хаан 734-739 онд, Тэнгри хаан 740-741 онд, Эзмиш хаан 741-744 онуудад Түргийг захиран байсан ба энэ үеэс Ашина овгийн том язгууртан, бэкүүд харьцангуй бие даасан байдалтай болж, дээр нь дотоодын самуун, бусад овог аймаг, угсаатны бослого хөдөлгөөн ихээр өрнөх болж 742 онд Уйгарууд Харлуг болон Басмылуудтай хамтран 2-р Хөх Түрэгийн эсрэг босч 744 оны Таласын шийдвэрлэх тулалдаанд ялж, хаан Эзмишийг олзлон, Уйгарын хаан (Ябгу) Күтлүг түүнийг цаазлан, толгойг нь Тан улсад хүргүүлжээ. Ингэж Төв Азид Түрэгийн ноёрхол дуусгавар болж, Уйгарууд түүхийн тавцанд тодрон гарч ирэв. Түргүүдийн үлдээсэн орхон бичгийн дурсгалт хөшөө дурсгал, булш, тахилгын онгон, балбал чулуун зэл, хүн чулуу зэрэг өв соёлын дурсгал Монгол нутагт үлэмжхэн байдаг.
Энэ үеэс эхлэн хэдэн зууны турш тэдний тухай мэдээ сэлт хомс байдаг бөгөөд бөгөөд Түрэгийн түүхэнд бичсэнээр: “...тэдгээр нүүдэлчид Монголын баруун хойд хэсэг Алтай хавиар болон Төв Азийн тал нутагт нутаглан байгаад 6-8 зуунд Арал тэнгисээс Хинду Куш хүртэл буюу Трансоксанид ноёрхсон хаант улс байж 8-р зуунд зарим аймгууд нь Огузыг оролцуулан өмнөш нүүн Аму Даръяа буюу Аму гол хүрч, зарим нь баруунш нүүн Хар тэнгисийн хойд эрэг хүрчээ” хэмээдэг. Огузийн Ябгугийн улсад өндөр алба хашиж байсан Селжүк бэк Кужандад нүүн ирж исламжин Селжүкийн үндсийг тавьсан гэх агаад түүний ач хүү Түгрүл бэк дүү Чагрийн хамт 1029 онд Мерв, Нишапурийг эзлэн дараа нь Хорасан, Балх буюу Бактриг авч, 1037 онд Персэд (Газни) нэвтрэн улс байгуулсныг түүхчид “Их Селжүкийн эзэнт улс” хэмээдэг ба тэднийг Төв Азийн Түрэг овог аймаг гэж үздэг. Энэ үеэс эхлэн тэд хэл соёлын хувьд нэлээн персжих хандлагатай болсон юм. Тэд1055 онд Багдадыг эзлэн Анатолийд хүрчээ. Түгрүл бэкийн дараа Чагри бэкийн хүү Алп Арслан 1063-1072 онд Селжүкийг захиран 1064 онд Армени, Гүржийг эзлэн, 1068 онд Бизантыг цохиж, улмаар 1071 онд Манзикертэд Бизанттай дахин дайтаж, хааныг нь олзлон төв болон зүүн Анатолийг бүрэн хяналтандаа авав. Тэрээр өөртөө үнэнч зүтгэсэн Түрэг жанждыг эзэмшил газар нутгаар шагнаснаар атабэк буюу Бэйликүүд (Бэклик) үүссэн байна. Алп Арслангийн дараа Мэлик шах I 1072-1092 онд хаанчилсан бөгөөд түүний үеийг Селжүкийн алтан үе гэдэг. Энэ үед тэдний газар нутаг зүүн талдаа хятадтай, баруун талдаа Бизантитай хиллэн байснаас гадна цэргийн шинэчлэл явагдан Багдадад их сургууль байгуулж эхэлсэн байна. Абасидын Халиф түүнд “Дорно Өрнийн Султан” гэх цолыг 1087 онд өгч байжээ. Сайн юманд садаа мундахгүйн үлгэрээр Уулын өтгөс буюу Ассасинууд түүний үед хүчтэй байж аллага таллага явуулах болжээ. 1092 онд тэрээр таалал төгсөхдөө газар нутгаа хуваан Анатолийг дүү Килиж Арслан I-д (Румын Султант улсыг үндэслэгч), Сирийг дүү Тутуш I-д, Персийг хүү Махмуд I-д, Иракийг хүү Баркияаругт, Багдадыг хүү Мухамед I-д, Хорасаныг хүү Ахмад Санжарт тус тус захируулсан нь тэд өвөр хоорондоо тэмцэн Их Селжүк задарч, загалмайтны дайчдын довтолгоонд нэгдсэн эсэргүүцэл үзүүлж чадахгүй дийлдэж байсан байна. Нэр төдий нэгдмэл улс байсан хэдий ч сүүлчийн ёс төдий хаан Ахмад Санжарыг 1156 онд үгүй болсны хойно Атабэкүүд бүрэн бие даацгаажээ. 1194 онд Их Селжүк бүрэн унаж, Румын султант улс л үлдсэн байна. 1261 онд Монголчууд Анатолийг хяналтандаа авснаар Румын султанат олон жижиг Эмиратууд буюу Анатолийн Бэйликүүдэд хуваагдан Монголын хараат түшмэг байдлаар 13-р зууны сүүл үе хүртэл оршин тогтножээ. 1330-аад оноос тэндэх Монголчуудын ноёрхол дууссанаар Анатолийн Бэйликүүд Селжүк улс нэрээр улс төрийн хувьд нэгдмэл байдалтайгаар 14-р зууны эхэн хүртэл байгаад өвөр хоорондоо эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэн 16-р зууны эх хүрчээ. Энэ үеийг Бэйликүүдийн үе гэх бөгөөд энэ үед Түркоманууд улс төрийн хувьд хүчтэй байж Түрэг хэл соёл бүс нутагт давамгайлан шинжлэх ухаан, уран зохиолын болон Анатолийн албан ёсны хэл болсон нь энэ үеийн нэг онцлог юм.
Эдгээр Бэйликүүдийн нэг болох Бурса болон Ескисехир хоёрын хооронд орших газрыг Газнийн эмиратуудын нэг Ертүгрүл захиран байгаад 1281 онд хүү Осман нь залгамжлан авчээ. Осман нь эр зоригоороо “Кара” (хар) хэмээн нэрлэгдэн газар нутгаа өргөтгөн тэлж, Бурсад нийслэлэн, 1299 онд Селжук Түргээс тусгаар улс байгуулсан нь хожим түүний нэрээр нэрлэгдэх болсон Оттоманы эзэнт улс бөгөөд түүхийн олон нугачааг туулан 16-17-р зуунд хүч чадлынхаа оргилд хүрч, зүүн өмнөд Европ, Ойрхи дорнод, хойд Африкииг хамарсан эзэнт гүрэн болсон юм. 1402 онд Доголон Төмөр Анкарад тэдэнтэй тулалдан захирагч Баиезидийг олзолж, газар нутгийг нь авчээ. Хожим Мурад II-ын (1421-1451) үед дахин сэргэжээ. Оттоманууд Султан Мехмедийн (1451-1481) үед 1452 он гэхэд хуучин Бизантийн газар нутгийг бүрэн хяналтандаа авч, 1453 онд Константиноплийг 53 өдөр бүслэн байж аван Оттоманы эзэнт гүрний нийслэл болгожээ. Тэрээр аль ч шашинтан, үндэстэнийг “үл ялгаварлан гадуурхах” бодлогыг барьснаар олон үндэстний улсыг байгуулж “Пакс Оттоман”-ы үндсийг тавьж чаджээ. Селим I-ийн (1512-1520) үед Сири, Палестин, Египетийг авч, Мекка болон Медина хотыг хяналтандаа авч, тэрээр “Хоёр ариун бунханы хамгаалагч” гэх цол хүртжээ. Түүний дараа өрнөдөд “Гайхамшигт Сулейман”, дорнодод “Хууль тогтоогч” хэмээн алдаршсан Сулейман (1520-1566) Оттоманыг захиран Селимын газар нутгаа өргөтгөх бодлогыг үргэлжлүүлж, түүний арми нь Английн Ненри YII, Францын Францоис I, Ариун ромын эзэнт улсын Чарьлз Y-ын армиас хамаагүй илүү байж, Газар дундын тэнгист түүний тэнгисийн цэрэг Португаличуудын тэнгист ноёрхох хүртэл ноёрхож байв. Түүний үе Оттоманы эзэнт улсын алтан үе байж, хуулийн тогтолцоонд өөрчлөлт хийн улс даяар мөрдүүлсэн байна. Түүнийг 1566 онд таалал төгсөхөд Оттоман Исламын ертөнцийн том төвүүд болох Мекка, Медина, Иерусалем, Дамаск, Каир, Тунис, Багдадыг туган дороо нэгтэгсэн дэлхийн хүчирхэг гүрний нэг болж, хөгжлийнхөө оргилдоо хүрсэн байлаа. Түүнээс хойш Оттоманы султант улс зогсонги байдалд орж, хүч чадал нь аажмаар буурч 19-р зуун гэхэд Европын бусад улстай харьцуулахад хол хоцорсон байлаа. Селим III (1789-1807), Махмуд II (1808-1839) зэрэг султанууд шинэчлэл хийх оролдлого хийсэн авч төдий л амжилт олоогүй юм. 624 жил оршин байж, Түргийн соёлд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн Оттоманы султант улс 1923 онд БНТУ-д байр сууриа шилжүүлсэн билээ.
Германы холбоотон байсан Оттоманы Түрк дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдал хүлээн, 1920 онд холбоотнуудтай хийсэн Сервесийн энхийн гэрээгээр Итали, Франц, Британи, Грек, Армени зэрэг улсуудад газар нутгаа алдан, Итали, Франц, Британи болон олон улсын нөлөөний бүс байгуулсан байна. 1919 онд, дайны баатар Мустафа Кемал Паша (хожим 1934 оны “Овгийн хууль”-иар Ататюрк нэрийг авсан) Оттоманы армийн үлдэгдэлийг зохион байгуулж, үндэсний үзэлтнүүдийг нэгтгэн Түркийн чөлөөлөх хөдөлгөөнийг эхлүүлсэн нь түүхэнд “Түркийн тусгаар тогнолын дайн” гэж нэрлэгддэг. Энэ дайнаар (1919-1922) Түркийн үндэсний үзэлтнүүд өрнөдөд Грекийг, дорнодод Арменийгшахаж, өмнөдөд Итали, Британи, Францыг ялж одоогийн Түркийн хил хязгаарыг тогтоон (Хатай, Александретта хоёр хожим 1938-1939 онд Францаас тусгаар тогтносны дараа нийлсэн), 1923 оны 7 сард Сервесийн гэрээг Лузанны энхийн гэрээгээр сольж, олон улсад зөвшөөрөгдөх эхлэлийг тавьжээ. 1923 оны 10 сарын 29-нд Оттоманы улсыг халж, Ататюркийг ерөнхийлөгч болгон үндсэн хуульт Бүгд найрамдах улсыг тунхаглаж Анкарад нийслэлээ шилжүүлснээр Түркийн шинэ түүх эхэлсэн. Энэ үеэс эмэгтэйчүүдэд бүрэн улс төрийн эрх олгох, малгай хувцасны хуулийг өөрчлөх, гэлэнмаагийн хийдийг хаах, эрүүгийн болон иргэний хуулийг шинээр гаргах (Италийн эрүүгийн хууль, Швейцарын иргэний хуулийг загвар болгосон), Түрк шинэ үсгийг хэрэглэх, овгийн нэрийг Түрк болгох, цол гуншинг халах зэрэг шинэчлэлтийг эрчимтэй хийж, 1946 оноос олон намын тогтолцоонд шилжжээ. Үндсэн хуулиндаа “БНТУ-ын иргэн бол БНТУ-ын тулгын чулуу” хэмээн заасан байдаг ба одоогийн Түрк хүн бол Оттоманы эзэнт улсын нутаг дэвсгэрт байсан олон угсаа гарвалтай Түрэг хэл, соёлтой Ислам хүмүүсийн үр удам юм. Одоо БНТУ нь орчин үеийн өндөр хөгжилтэй ардчилсан улс бөгөөд хүний хөгжлөөр дэлхийд дээгүүр ордог улс билээ. Эцэст нь тэмдэглэхэд Монголчууд бидэнд ч “Монгол улсын иргэн хэн байсан ч Монгол хүн мөн” гэсэн үзэл төлөвшил, түүний тулд бодож ажиллах хэрэгтэй мэт санагдана.
Түргийн түүхийг Хөх Түрэгийн үе, Селжук Түргийн үе, Оттоманы үе, Бүгд найрамдах улсын үе гэж хувааж үздэг. Эдгээр үеүүдээс Хөх Түргийн үе Монголын түүхтэй ихээхэн холбоотой тул манай судлаачид чухам энэ үеийг чухалчлан авч үздэг. Түргүүд нь Төв Азийн эртний оршин суугчдын салаа салбар бөгөөд дунд чулуун зэвсгийн үед буюу 7-12 мянган жилийн тэртээ анх зэрлэг амьтадыг гаршуулан адуулах болсон үеэс монгол, түрэг, манж-түнгүс хэлний ялгаа гарч тус тусын угсаа овог салж эхэлсэн үеэс өвөг Түрэг угсаатны эх тавигдсан гэж үзэх боломжтой юм. Түүх бичлэгт Түргүүдийн гарал үүслийг Ашина овгоос эхлүүлдэг бөгөөд энэ овог анхлан Хөх Түргийн нэрийг гаргажээ. “Жоу улсын түүх”, “Бэйгийн бичиг”, “Сүй улсын түүх” “Юйяан зазу” зэрэг эртний хятадын ойролцоо цаг үед (6-р зуун) зохиогдсон сурвалжуудад “Ашина нь Гаочангийн хойд хэсэгт саарал өлөгчин чонын төрүүлсэн 10 хүүгийн нэг”, “Ашинагийн өвөг нь Хүн нарын хойно байсан Со орны хүн бөгөөд чоно эхтэй”, “Зүүн Гансу мужийн Пинлианы захирагчдаас гарсан холимог овог”, “Ашинагийнхан бол Ашидэгийн агуй дахь тэнгисийн бурхантай хайр сэтгэлтэй болсон Шемо гэдэг мэргэн харваачийн удам угсаа” зэрэг домгуудыг тэмдэглэн үлдээснээс олонд хамгийн их тархсан нь “Тэд сихай буюу баруун тэнгисээс баруун зүг нутаглаж байсан хийгээд хөрш аймаг нь (зарим аман домогт хятадууд гэх нь бий) тэднийг довтолж хядан ганц хүүг хөл гарыг нь огтлон үлдээснийг Асена нэрт өлөгчин саарал чоно тэжээн өсгөж, хожим тэр хоёрын дундаас 10 хүү төрсний 1 нь Ашина нэртэй байж бусдыгаа удирдан Ашина овогтон болов” гэдэг. Энэ домгоос үзвэл Түргүүд уг гарвалынхаа эхийн талыг чонотой холбосон байдаг нь сонирхол төрүүлдэг. Энэхүү домгийн гэрч болж бидний үед хүрч ирсэн Бугатын хөшөө хэмээгдэх түрүү Түргийн үеийн дурсгал Архангай аймгийн Их тамир сумаас олдсон билээ. Ашина овог Алтайн өвөр хэсэгт очихоосоо өмнө анх хаана байсан талаар одоо хүртэл маргаантай байдаг бөгөөд Ганьсу муж Эзний голын сав Турфан орчим байсан эсвэл Хүн нарын хойно Алтайн хойд тал Бий гол хавьд байсан гэх хоёр баримтлал байдаг. Эндээс үзэхэд Хүн нарыг хүчирхэг үед эдгээр нутаг Хүн гүрний бүрэлдэхүүнд байсныг бодолцвол Түргүүд Хүн гүрний бүрэлдэхүүнд орж, нэг аймаг нь болж явжээ гэвэл үнэнээс нэг их хол зөрөхгүй биз ээ. Ер нь Түргүүд анхнаасаа Алтайн нуруу хавиар нутаглан тухайн үеийн Төв Азид тогтсон аймгуудын холбоо, төрт улсуудын харъяанд орох, нэгдэх байдлаар байж байгаад 400-аад оны үес хүчинд шахагдан Турфанд ирснээр тэндхийн Индо Ари угсаатантай хэлхээ холбоо тогтоож харилцан нөлөө үзүүлж байгаад 460 оноос Их Нирун улсын (Жужан) захиргаанд орж төмрөөр алба барих болсон гэсэн баримтлал арай илүү байна. Дашрамд сонирхуулахад Японы хэл шинжээчид Согд хэлээр бичигдсэн Ашинагийн тухай хамгийн эртний судар болох Бүгүтийг судлан Хятадын сударт гардагчлан Ашина биш Ашинас гэсэн үг гэсэн нь хожмын Араб сурвалжуудаар баталгаажсан. Мөн Японд Ашина гэж овгийн нэр (Сэй Ашина гэж Япон жүжигчин эмэгтэй байдаг), тэрчлэн Хирошимад Ашинас гэж дүүрэг бий. Түрэг гэх нэр Түжүэ гэдэг нэрээр 6-р зуунд хятад сурвалжид анхлан гарчээ. Нирун улсын сулралын үед 546 онд Нируны эсрэг боссон Тэлэ аймгийн холбоог (Тогуз-Огуз гэдэг ба Уйгар нэг аймаг нь байв) Ашина аймгийн зонхилогч Буман (Түмэн) дарж өөртөө нэгтгэн алдар гавъяаныхаа хариуд Нируны гүнжтэй гэрлэж хааны гэр бүлд орохыг хүссэн авч Нируны Анагуй хаан эс зөвшөөрчээ. Урам нь хугарсан Буман баруун Вэй улстай холбоо тогтоон 552 онд Нируны эсрэг дайтан хиартал цохиж, Анагуй хаан амиа хорлосноор Нирун улсын ноёрхол дуусгавар болов. Эргүнэ Кунгийн домог энэ үетэй холбоотой болов уу гэж бодогдоно. Буман Нируны харъяанд байсан овог аймгуудыг өөрийн болгож, Киргизүүд болон Киданчуудыг цохин, улстөрийн төвөө Орхоны хөндийд шилжүүлэн өөрийгөө Ил Хаан хэмээж Хөх Түргийн үндсийг тавьсан боловч удалгүй таалал төгсжээ. Түүний хүү Кэло, Иишиги хаан нэрээр 553 онд ор залгасан авч дараа жил нь үгүй болов. Кэлогийн дүү Кигин 554-572 онуудад Муган хаан цолтойгоор Түргийг захирч байх хугацаандаа Хятадтай хавсран Сянби угсааны Тогоон нарыг мөн дорно зүгт Татаби, Кидан, гучин Татар (татарыг хятадууд шивэй хэмээнэ) зэрэг монгол угсааны аймгуудыг эзлэн газар нутгаа тэлэн гадаад байдлаа бэхжүүлжээ. Буман хааны дүү Истэми 553-573 онд Ябгу (хааны удаахь бөгөөд баруун Түргийг захирагчийн цол, удам залгамжлана) цолтойгоор баруун Түргийг захирч Персийн Сасанидтай хамсан Нирун улсын түшмэг холбоотон байсан Цагаан Хүн буюу Эфталитуудыг цохин Европ руу шахаж, баруун зүг Арал тэнгис, Ижил мөрөн хүртэлх газар нутгийг эзлэн газар нутгаа тэлжээ. Чухам энэ үеэс Хөх Түрэг Дундад болонТөв Азийг хамарсан хүчирхэг гүрэн болж Хятадын Ци, Жоу улсуудаар алба бариулах болсон байна. Кигиний дүү 572-581 онуудад Таспар хаан цолтойгоор Түргийг захиран байв. 573 онд Ябгу Истэми өнгөрсний хойно түүний хүү Тарду залгамжлан баруун Түргийг захирах болж, хаанд захирагдахаас зайлсхийн баруун Түрэг хэрэг дээрээ бараг тусгаар улс болов. Энэ үед Хятадын нэгдсэн Сүй улс байгуулагдаж байв. 581 онд Таспарыг үгүй болсон хойно түүний гэрээс ёсоор Бумангийн ач Талопиэн хаан болох ёстой байсан ч дээд зөвлөлөөс түүний үеэл Шэтүг Шаболио хаан болгосноос үүдэн Талопиэн нь Апа хаан, өөр нэг үеэл Рудан нь Бүли хаан хэмээн өөрснийгөө өргөмжлөн дотоодын тэмцэл өрнөсөн байна. Энэ байдлыг далимдуулан Ябгу Тарду баруун Түргийг бүрэн бие даалгаж Хөх Түрэг баруун зүүн хоёр хэсэгт хуваагдсан байна. Түргүүд дотоодын тэмцэлдээ Хятадын дэмжлэг авахын тулд тэдэнд алба барих хүртэл байдалд орсноос гадна дорно зүгээс Кидан довтлон, Хятадууд задлан бутаргах бодлогыг тууштай барьж нөхцөл байдал улам дордов. Албан ёсны хаан гэгдсэн Шэтү Ишбараг үгүй болсны хойно түүний хүү Чулоухоү 588-599 онд, 599-609 онд Чулоухоүгийн хүү Ранган нар хаан болцгоосон хэдий ч бүх нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдөж чадсангүй дотоодын тэмцэл үргэлжилсээр байв. Энэ үед баруун Түргийн Ябгу Тарду 599 онд өөрийгөө Датоү хаан (Бужиа хаан ч гэдэг) хэмээн өргөмжлөн зүүн Түрэгт цэрэглэн орсноор зүүн Түргийн хаан зугтан Хятадын хаан Яандигаас өмгөөлөл эрэн очжээ. 600 онд Тарду Түргийн дотоод хэрэгт оролцохоо зогсоохыг шаардан Хятадад цөмрөн нийслэл Чангаан руу довтолсон хэдий ч амжилт олсонгүй, харин Хятадууд Түргийн харъяанд байсан Сыр-Тардуш, Уйгараар толгойлуулсан Тэлэ аймгийг Түргийн эсрэг турхирах бодлогыг амжилттай хэрэгжүүлж, тэдэнтэй хавсран 603 онд Тардугийн ноёрхолыг унагажээ. Яг үүнтэй төстэй хэрэг явдал хожим Халх Ойрадын дайны үеэр давтагдсан бөгөөд Галдан бошигт хаан энэхүү түүхийг давтжээ. Гэвч нөхцөл байдал эргэн Хятадын дотоодод самуун дэгдэн Түргүүдэд бололцоо гарч ирсэн байна. Энэ үед 609-619 онд Шиби, 619-621 онд Чулоу, 621-630 онд Хиэли хаадууд зүүн Түргийг захиран байсан хийгээд Хятадын дотоодын самууныг ашиглан 67 удаа уулгалан довтолсон ба Сүйгээс Тан улс руу шилжих шилжилтэнд багагүй үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Гэвч дотоод байдал нь тийм ч сайнгүй, Тэлэ аймгууд босч тэмцсээр байсан ба шинэхэн үүссэн Тан улс хүчээ бэхжмэгц Түргийн эсрэг хагалан бутаргах тууштай бодлого явуулж, Тэлэ аймгийн холбоотой хавсран 630 онд Хиэли хааныг олзлон улсыг нь эзлэн зүүн Түрэгийг унагажээ. Баруун Түрэг 659 он хүртэл биеэ даан тусгаар оршсон бөгөөд Нили хаан (603), Чуло хаан (603-611), Шэкүэй (611-618), Тун Ябгу (618-630), Юүвү хаан (630-) зэрэг хаад удирдагчид захиран байсан ба Бизантийн хаант улстай найрсаг харилцааг барьж Персийн Сасанидын эсрэг түүхэнд Түрэг-Персийн дайн гэгддэг дайнуудыг хийж Таримын хөндий, Аму даръя хүрч өмнөд хилээ сэргээн, Хазар болон Гераклиус хааны дэмжлэгтэйгээр Транскавказид цөмрөн Дагестаны Дербент, Гүржийн Тибилис, Арменийг авч Транскавказад ноёрхох болсон хэдий ч эзлэгдсэн газар нутагт Тун Ябгугийн явуулсан аллага хядлагын улмаас Транскавказад удаан ноёрхож чадалгүй 630 онд хөөгдсөн байна. Баруун Түрэгт 634-639 онд хаан байсан Ишбара засаг захиргааны шинэтгэл явуулж, улсаа тав таван хэсгээс бүрдэх Чуй голоор зааглагдсан 2 хэсэгт хуваан захирах болсон нь Оног буюу арван сум хэмээгдэн түүхэнд үлджээ. Энэ үеэс салан тусгаарлах хандлага гарч эхэлсэн бөгөөд Булгарууд салан тусгаарлаж, төв хэсэг нь Хазарын хаант улс хэмээн биеэ даах зуур 657 онд Тан улсын жанжин Сүн Дин фан зүүн хэсэгрүү довтлон түйвээв. 658 онд Тан улсын Тайзонг хаан өөрийгөө Түргүүдийн хаан хэмээн зарлаж, 659 онд Перс хүртэлх газар нутгийг эрхэндээ оруулан торгоны замыг бүрэн хяналтандаа авснаар Хөх Түргийн анхдугаар үе дуусгавар болж Түргүүд Тан улсад бүрэн эрхшээгдэж, албат харъяат нь болсон байна. Энэ үеэс Түргүүд хятад цол хэргэм авч, Тангийн өмнөөс дайн тулаан хийж, хил хязгаарыг сахих болсон байна. Хожим Манжууд Тангийн энэхүү бодлогыг Монголд хэрэгжүүлсэн мэт санагдана. Мөн энэ үеэр Уйгарууд Тэлэ буюу Тогуз Огуз (9 огуз) аймгийг зонхилохын төлөө Сыр-Тардуштай тэмцэн ялж Тан улсын холбоотон байж түр зуур тусгаар байдалтай байв. Ингэж Хөх Түрэг унасан хэдий ч Түрэг түмэн эрх чөлөө тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцсээр байсан бөгөөд 681 онд Күтүлүг өөрийн ах Мокор (хятад сурвалжид Мочо)-той хамтран Тангийн эсрэг бослого гарган Элтэрэс нэрээр хаан сууж (682-694) арав гаран жилийн турш амжилттай тэмцэл явуулан цагаан хэрэм хүртэл газар нутгаа сэргээн Хөх Түргийн хаант улсыг сэргээн байгуулав. Энэ тэмцэл амжилтанд Хятадад төрж өссөн мэргэн сайд Тоньюкук их хувь нэмэр оруулжээ. Элтэрэс, Капаган, Билгэ гурван хааны сайд байсан түүнд зориулсан хөшөө дурсгал Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт байдгийг бид бүгд мэдэх билээ. Түүнчлэн Тан улс дотоодын самуунтай, дээр нь Төвдтэй дайн хийж байсан зэрэг Түргүүдийн хувьд таатай нөхцөл бүрдсэн байсан байна. Мөн энэ үеэс Тэлэ аймгийн холбоо буюу Тогуз огузын (Уйгар нэг зонхилох аймаг нь байсан есөн аймгийн холбоо) захирагчаар суух хүнд Ябгу цолыг өгөх болсон байна. Түүний хойно Мокор, Капаган хаан нэрээр 694-716 онд хаан сууж, газар нутгаа баруун зүг Самарканд хүртэл тэлж, тэр үед хүчийг авч эхэлж байсан Арабуудтай Трансоксанийг хянахын төлөө өрсөлдөх болов. 712-713 онуудад Умаяадын Халифаттай хэд хэдэн тулалдаан хийсэн авч амжилт олоогүй юм. Зүүн зүг Киданыг цохин, өмнө зүг Тан улсыг уулгалан бэлэг сэлтээр алба авч байв. Түүний хаанчлалын сүүлийн жилүүдэд дотоодын бослого самуун гарах болж, тэрээр нэгэн бослогын үеэр алагджээ. Капаган хааныг үгүй болсны хойно түүний хүү Инал буюу Бэгю хаан суусан авч төрийн эрхийг ёс бусаар авсан гэж үзсэн Элтэрэс хааны хүү Күль Тэгин түүнийг алж өөрийн ах Билгэг хаан суулгаж өөрөө маш их өргөн эрх дархыг эдлэх болж (Күль Тэгинийг түүхэнд төрийг хамтран баригч гэдэг), хуучин хааны үеийн эрх дархтанг зайлуулан зөвхөн мэргэн Тоньюкукийг төрийн зөвлөхөөр хэвээр үлдээсэн байдаг. Билгэ хааны үед Түргүүд дотоодын бослого тэмцлийг дарж, 720-721 онд Тан улстай хийсэн дайнд ялалт байгуулан улмаар найрамдан бэлэг сэлтээр алба авах болсон байна. 731 онд Күль Тэгин нас барахад Билгэ хаан ихээхэн гашуудаж том хэмжээний тахилын онгон байгуулсан байдаг. 734 онд Билгэ хаан хорлогдон таалал төгссөн бөгөөд энэ ах дүү хоёрын тахилын онгон Орхоны Хөшөө цайдамд өнөөг хүртэл оршин байгаа билээ. Энэхүү хөшөө дурсгалд Хөх түргийн түүхийг товч боловч тодорхой өгүүлсэн байдаг ба тэр үеийн улс орнуудын тухай бичиж үлдээсэн байдгаас арван отог буюу Түргэш (оног буюу баруун түрэг), Огуз буюу есөн аймгийн холбоо (Уйгарууд нэгэн аймаг нь байсан), Киргиз, Кидан, Татар, Татаби, Нанхиад нар өрсөлдөгч улсууд байсан нь хөшөөний бичгээс тодорхой байдаг. Билгэ хааныг таалал төгссөний дараа Ижань хаан 734-739 онд, Тэнгри хаан 740-741 онд, Эзмиш хаан 741-744 онуудад Түргийг захиран байсан ба энэ үеэс Ашина овгийн том язгууртан, бэкүүд харьцангуй бие даасан байдалтай болж, дээр нь дотоодын самуун, бусад овог аймаг, угсаатны бослого хөдөлгөөн ихээр өрнөх болж 742 онд Уйгарууд Харлуг болон Басмылуудтай хамтран 2-р Хөх Түрэгийн эсрэг босч 744 оны Таласын шийдвэрлэх тулалдаанд ялж, хаан Эзмишийг олзлон, Уйгарын хаан (Ябгу) Күтлүг түүнийг цаазлан, толгойг нь Тан улсад хүргүүлжээ. Ингэж Төв Азид Түрэгийн ноёрхол дуусгавар болж, Уйгарууд түүхийн тавцанд тодрон гарч ирэв. Түргүүдийн үлдээсэн орхон бичгийн дурсгалт хөшөө дурсгал, булш, тахилгын онгон, балбал чулуун зэл, хүн чулуу зэрэг өв соёлын дурсгал Монгол нутагт үлэмжхэн байдаг.
Энэ үеэс эхлэн хэдэн зууны турш тэдний тухай мэдээ сэлт хомс байдаг бөгөөд бөгөөд Түрэгийн түүхэнд бичсэнээр: “...тэдгээр нүүдэлчид Монголын баруун хойд хэсэг Алтай хавиар болон Төв Азийн тал нутагт нутаглан байгаад 6-8 зуунд Арал тэнгисээс Хинду Куш хүртэл буюу Трансоксанид ноёрхсон хаант улс байж 8-р зуунд зарим аймгууд нь Огузыг оролцуулан өмнөш нүүн Аму Даръяа буюу Аму гол хүрч, зарим нь баруунш нүүн Хар тэнгисийн хойд эрэг хүрчээ” хэмээдэг. Огузийн Ябгугийн улсад өндөр алба хашиж байсан Селжүк бэк Кужандад нүүн ирж исламжин Селжүкийн үндсийг тавьсан гэх агаад түүний ач хүү Түгрүл бэк дүү Чагрийн хамт 1029 онд Мерв, Нишапурийг эзлэн дараа нь Хорасан, Балх буюу Бактриг авч, 1037 онд Персэд (Газни) нэвтрэн улс байгуулсныг түүхчид “Их Селжүкийн эзэнт улс” хэмээдэг ба тэднийг Төв Азийн Түрэг овог аймаг гэж үздэг. Энэ үеэс эхлэн тэд хэл соёлын хувьд нэлээн персжих хандлагатай болсон юм. Тэд1055 онд Багдадыг эзлэн Анатолийд хүрчээ. Түгрүл бэкийн дараа Чагри бэкийн хүү Алп Арслан 1063-1072 онд Селжүкийг захиран 1064 онд Армени, Гүржийг эзлэн, 1068 онд Бизантыг цохиж, улмаар 1071 онд Манзикертэд Бизанттай дахин дайтаж, хааныг нь олзлон төв болон зүүн Анатолийг бүрэн хяналтандаа авав. Тэрээр өөртөө үнэнч зүтгэсэн Түрэг жанждыг эзэмшил газар нутгаар шагнаснаар атабэк буюу Бэйликүүд (Бэклик) үүссэн байна. Алп Арслангийн дараа Мэлик шах I 1072-1092 онд хаанчилсан бөгөөд түүний үеийг Селжүкийн алтан үе гэдэг. Энэ үед тэдний газар нутаг зүүн талдаа хятадтай, баруун талдаа Бизантитай хиллэн байснаас гадна цэргийн шинэчлэл явагдан Багдадад их сургууль байгуулж эхэлсэн байна. Абасидын Халиф түүнд “Дорно Өрнийн Султан” гэх цолыг 1087 онд өгч байжээ. Сайн юманд садаа мундахгүйн үлгэрээр Уулын өтгөс буюу Ассасинууд түүний үед хүчтэй байж аллага таллага явуулах болжээ. 1092 онд тэрээр таалал төгсөхдөө газар нутгаа хуваан Анатолийг дүү Килиж Арслан I-д (Румын Султант улсыг үндэслэгч), Сирийг дүү Тутуш I-д, Персийг хүү Махмуд I-д, Иракийг хүү Баркияаругт, Багдадыг хүү Мухамед I-д, Хорасаныг хүү Ахмад Санжарт тус тус захируулсан нь тэд өвөр хоорондоо тэмцэн Их Селжүк задарч, загалмайтны дайчдын довтолгоонд нэгдсэн эсэргүүцэл үзүүлж чадахгүй дийлдэж байсан байна. Нэр төдий нэгдмэл улс байсан хэдий ч сүүлчийн ёс төдий хаан Ахмад Санжарыг 1156 онд үгүй болсны хойно Атабэкүүд бүрэн бие даацгаажээ. 1194 онд Их Селжүк бүрэн унаж, Румын султант улс л үлдсэн байна. 1261 онд Монголчууд Анатолийг хяналтандаа авснаар Румын султанат олон жижиг Эмиратууд буюу Анатолийн Бэйликүүдэд хуваагдан Монголын хараат түшмэг байдлаар 13-р зууны сүүл үе хүртэл оршин тогтножээ. 1330-аад оноос тэндэх Монголчуудын ноёрхол дууссанаар Анатолийн Бэйликүүд Селжүк улс нэрээр улс төрийн хувьд нэгдмэл байдалтайгаар 14-р зууны эхэн хүртэл байгаад өвөр хоорондоо эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэн 16-р зууны эх хүрчээ. Энэ үеийг Бэйликүүдийн үе гэх бөгөөд энэ үед Түркоманууд улс төрийн хувьд хүчтэй байж Түрэг хэл соёл бүс нутагт давамгайлан шинжлэх ухаан, уран зохиолын болон Анатолийн албан ёсны хэл болсон нь энэ үеийн нэг онцлог юм.
Эдгээр Бэйликүүдийн нэг болох Бурса болон Ескисехир хоёрын хооронд орших газрыг Газнийн эмиратуудын нэг Ертүгрүл захиран байгаад 1281 онд хүү Осман нь залгамжлан авчээ. Осман нь эр зоригоороо “Кара” (хар) хэмээн нэрлэгдэн газар нутгаа өргөтгөн тэлж, Бурсад нийслэлэн, 1299 онд Селжук Түргээс тусгаар улс байгуулсан нь хожим түүний нэрээр нэрлэгдэх болсон Оттоманы эзэнт улс бөгөөд түүхийн олон нугачааг туулан 16-17-р зуунд хүч чадлынхаа оргилд хүрч, зүүн өмнөд Европ, Ойрхи дорнод, хойд Африкииг хамарсан эзэнт гүрэн болсон юм. 1402 онд Доголон Төмөр Анкарад тэдэнтэй тулалдан захирагч Баиезидийг олзолж, газар нутгийг нь авчээ. Хожим Мурад II-ын (1421-1451) үед дахин сэргэжээ. Оттоманууд Султан Мехмедийн (1451-1481) үед 1452 он гэхэд хуучин Бизантийн газар нутгийг бүрэн хяналтандаа авч, 1453 онд Константиноплийг 53 өдөр бүслэн байж аван Оттоманы эзэнт гүрний нийслэл болгожээ. Тэрээр аль ч шашинтан, үндэстэнийг “үл ялгаварлан гадуурхах” бодлогыг барьснаар олон үндэстний улсыг байгуулж “Пакс Оттоман”-ы үндсийг тавьж чаджээ. Селим I-ийн (1512-1520) үед Сири, Палестин, Египетийг авч, Мекка болон Медина хотыг хяналтандаа авч, тэрээр “Хоёр ариун бунханы хамгаалагч” гэх цол хүртжээ. Түүний дараа өрнөдөд “Гайхамшигт Сулейман”, дорнодод “Хууль тогтоогч” хэмээн алдаршсан Сулейман (1520-1566) Оттоманыг захиран Селимын газар нутгаа өргөтгөх бодлогыг үргэлжлүүлж, түүний арми нь Английн Ненри YII, Францын Францоис I, Ариун ромын эзэнт улсын Чарьлз Y-ын армиас хамаагүй илүү байж, Газар дундын тэнгист түүний тэнгисийн цэрэг Португаличуудын тэнгист ноёрхох хүртэл ноёрхож байв. Түүний үе Оттоманы эзэнт улсын алтан үе байж, хуулийн тогтолцоонд өөрчлөлт хийн улс даяар мөрдүүлсэн байна. Түүнийг 1566 онд таалал төгсөхөд Оттоман Исламын ертөнцийн том төвүүд болох Мекка, Медина, Иерусалем, Дамаск, Каир, Тунис, Багдадыг туган дороо нэгтэгсэн дэлхийн хүчирхэг гүрний нэг болж, хөгжлийнхөө оргилдоо хүрсэн байлаа. Түүнээс хойш Оттоманы султант улс зогсонги байдалд орж, хүч чадал нь аажмаар буурч 19-р зуун гэхэд Европын бусад улстай харьцуулахад хол хоцорсон байлаа. Селим III (1789-1807), Махмуд II (1808-1839) зэрэг султанууд шинэчлэл хийх оролдлого хийсэн авч төдий л амжилт олоогүй юм. 624 жил оршин байж, Түргийн соёлд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн Оттоманы султант улс 1923 онд БНТУ-д байр сууриа шилжүүлсэн билээ.
Германы холбоотон байсан Оттоманы Түрк дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдал хүлээн, 1920 онд холбоотнуудтай хийсэн Сервесийн энхийн гэрээгээр Итали, Франц, Британи, Грек, Армени зэрэг улсуудад газар нутгаа алдан, Итали, Франц, Британи болон олон улсын нөлөөний бүс байгуулсан байна. 1919 онд, дайны баатар Мустафа Кемал Паша (хожим 1934 оны “Овгийн хууль”-иар Ататюрк нэрийг авсан) Оттоманы армийн үлдэгдэлийг зохион байгуулж, үндэсний үзэлтнүүдийг нэгтгэн Түркийн чөлөөлөх хөдөлгөөнийг эхлүүлсэн нь түүхэнд “Түркийн тусгаар тогнолын дайн” гэж нэрлэгддэг. Энэ дайнаар (1919-1922) Түркийн үндэсний үзэлтнүүд өрнөдөд Грекийг, дорнодод Арменийгшахаж, өмнөдөд Итали, Британи, Францыг ялж одоогийн Түркийн хил хязгаарыг тогтоон (Хатай, Александретта хоёр хожим 1938-1939 онд Францаас тусгаар тогтносны дараа нийлсэн), 1923 оны 7 сард Сервесийн гэрээг Лузанны энхийн гэрээгээр сольж, олон улсад зөвшөөрөгдөх эхлэлийг тавьжээ. 1923 оны 10 сарын 29-нд Оттоманы улсыг халж, Ататюркийг ерөнхийлөгч болгон үндсэн хуульт Бүгд найрамдах улсыг тунхаглаж Анкарад нийслэлээ шилжүүлснээр Түркийн шинэ түүх эхэлсэн. Энэ үеэс эмэгтэйчүүдэд бүрэн улс төрийн эрх олгох, малгай хувцасны хуулийг өөрчлөх, гэлэнмаагийн хийдийг хаах, эрүүгийн болон иргэний хуулийг шинээр гаргах (Италийн эрүүгийн хууль, Швейцарын иргэний хуулийг загвар болгосон), Түрк шинэ үсгийг хэрэглэх, овгийн нэрийг Түрк болгох, цол гуншинг халах зэрэг шинэчлэлтийг эрчимтэй хийж, 1946 оноос олон намын тогтолцоонд шилжжээ. Үндсэн хуулиндаа “БНТУ-ын иргэн бол БНТУ-ын тулгын чулуу” хэмээн заасан байдаг ба одоогийн Түрк хүн бол Оттоманы эзэнт улсын нутаг дэвсгэрт байсан олон угсаа гарвалтай Түрэг хэл, соёлтой Ислам хүмүүсийн үр удам юм. Одоо БНТУ нь орчин үеийн өндөр хөгжилтэй ардчилсан улс бөгөөд хүний хөгжлөөр дэлхийд дээгүүр ордог улс билээ. Эцэст нь тэмдэглэхэд Монголчууд бидэнд ч “Монгол улсын иргэн хэн байсан ч Монгол хүн мөн” гэсэн үзэл төлөвшил, түүний тулд бодож ажиллах хэрэгтэй мэт санагдана.
Wednesday, September 2, 2009
Сурвалж ба Домгоос үүдсэн санаа
Монголчуудын гарал үүслийн талаар эртний сурвалж бичгүүдэд юу гэж байдгийг нэхэн сөхвөл: Мэдээж Монголын Нууц Товчоог сөхөнгүүт Бүртэ Чиноос эхлэдэгийг, Арван Төрийн Буянт Цагаан Номын Түүх (Цагаан түүх)-нд Энэтхэг Төвдийн хаанаас удамтай Бүртэ чино хэмээн эхэлдэг ба энэ үеэс хойш 19-р зуун хүртэлх Монголын сурвалжууд энэ үзлийг баримтлах болсныг бид мэдэх билээ. Харин Рашид ад Дины Судрын чуулганд 13-р зуунд Иранд очсон Монголчууд түүний дотор Болод чинсангийн мэддэг байсан домгоос үндэслэн МНТ-нд байдаггүй нэлээн зүйлийг оруулсан байдаг. Үүнд: “Олон зуун жилийн тэртээ (13-р зуунаас) Монголчууд Түрэг хэлт овог аймгуудад цохигдон олон хүн алагдаж олзлогдон зөвхөн Никуз (нохос), Хиан (Хиад гэдгийн ганц тоо) хоёр тэргүүлэх ястан үлдэж дутаан Эргүнэ-Кун хэмээх газар очиж нуугдан нутагласан ба Эргүнэ гэдэг нь эгц уул, Кун гэдэг нь ташуу уул гэсэн үг” хэмээжээ. МНТ-нд энэ тухай дурдаагүй нь тэр үед Монголчууд их гүрнийг байгуулаад байсан цаг үе тул түүх бичлэгтээ бусдад дийлдэж явсанаа дурсаагүй бөгөөд зөвхөн аман домогтоо үлдээсэн болов уу гэж бодогдоно. Эргүнэ-Кунгийн домог бол Монгол түмний дунд ихээхэн тархсан домог билээ. Домог ёсоор Монголчууд тэндээ 400 гаруй жил суусан бөгөөд тус 2 яснаас салбарлан урианхай, хонгирад, ихирэс, олхунуд, элжигэн, арлуд, сүлдүс, баяуд зэрэг 20 гаруй овог үүссэнийг Рашид ад Дин тэмдэглэн үлдээжээ. Эрдэмтэн Лю Жэнсо 70 овог аймаг болон салбарласан хэмээсэн байдаг. Эдгээр овог аймгийг Дарлигин Монгол гэх бөгөөд энэ нь нийт Монгол угсаатны нэгхэн хэсэг бөгөөд Монгол угсаатан үүний өмнө олон янзын нэрээр оршин байсан ба Түрэгүүдийн харъяанд орсон нь ч мөн байсан нь магад бөгөөд харин нийт Монгол угсаатан Монгол нэрийн дор нэгэн үндэстэн болж бүрэлдэхийн эхлэл болсон буйзаа. Дарлигин Монголын зонхилогч нь Бүртэ чино байсан ба түүний хүү Батач хан гол монголыг захирч байв гэжээ. Үүнээс хойшихыг МНТ-оор бид бүхэн мэдэх билээ. Эндээс он цагийг хөөн Бүртэ чино 758 онд, Боданчар 970 онд, Чингис хаан 1162 онд тус тус төрсөн болж таардаг. Бүртэ чино Хүн нарын үеийн Лин ху буюу ойн иргэдийн удмын Гоо Маралыг хатан болгон авсан бөгөөд энэ тухай Лувсанчойндонгийн “Монголын зан аалийн ойлбор”-т “3-р хөвгүүн Бүртэ чино бие буруулж, Өөлд улсад ирж нутаглав. Бүртэ чино болбоос Өөлд аймгийн Гоо Маралыг биедээ гэргий болгон авсан” гэдэг байна. (чухам энэ үеэс “Өвөгтөн гурван голынхон, өрөөлтөн бусад монгол” гэсэн нэр томъёо үүссэн болов уу гэж судлаачид үздэг) Энэ нь нэлээн эрт үеэс ихэс дээдсийн баримталж ирсэн ургийн ёс болов уу хэмээн бодогддог. Учир нь Монголчууд өөрийн овгоос эхнэр авдаггүй уламжлал нэн эртнийх бөгөөд Бүртэ чиноос хойш Боржигидай мэргэн гэргий Монголжин Гоог ойн иргэнээс авсан, Добу мэргэн гэргий Алун Гоог Монгол туургатны нэгэн ойн иргэний угсаа Хорь түмэдээс авсан (Энэ тухай МНТ-д “Баргужин төхөмийн эзэн Баргудай мэргэний охин Баргужин гоо нэртэй охиныг Хорь түмэдийн ноён Хорилардай мэргэнээ өгөгдсөн ажгуу. Хорь түмэдийн газраа, Ариг уснаа Хорилардай мэргэний Баргужин гоогоос төрсөн Алан Гоо нэртэй охин тэр” гэжээ), Есүхэй баатар Олхунудаас Өлүн үжинийг, Чингис хаан Хонгиродоос Бөртэ үжинийг авсан зэргээс харагдана. Бүртэ чино-ын удам Добу мэргэнийг үгүй болсоны хойно Алунгоо эхээс гурван хүү төрсний отгон нь Боданчар билээ. Судрын чуулганд “Алунгоо эхийн 5-р хөвгүүн боржигин овгийн Боданчар мунхаг байгуулсан улсаа Монгол хэмээн нэрлэж хан цолтой байсан” гэж тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Мөн Монгол сурвалжуудад Боданчарыг Монхан хэмээн тэмдэглэсэн байдгаас үзвэл мунхаг гэдэг маань Монгол Хаган, Монхаган, Монхан гэсэн үг биш биз хэмээн бодогдлоо. Бас ч хаган бус хан гэснийг бодоход тэр үеийн нийт Монгол угсаатний хаган бус нэгэн салбар аймгийн хан буюу тэргүүн байсан болов уу. Учир нь хаган бол хануудын бүгдийн хан гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Судрын чуулганд “Алунгоогийн овгоос түүний нөхөр буюу Добу баяныг үгүй болсноос хойш гарсан аймгуудыг монгол-нирун гэдэг...Монголчуудын санаж батлан хэлж байгаагаар Алунгоо нөхрөө үхсэнээс хойш туяанаас жирэмслээд төрүүлсэн гурван хүүгийн овогт хамаарагдах хүмүүсийг нирун гэдэг. Нирун гэдгийн утга нь Персээр “солб” (нуруу) юм. Эдгээр хөвгүүд гэрлээс гарсан учир ариун нурууг заадаг” гээд “Алунгоогийн гурван хөвгүүнээс гарсан бүх олон салбар аймгийг Нирун гэдэг нь бэлгийн бусаар, нуруунаас төрсөн учир юм. Энэ нь Алунгоогийн ариун нуруу хэвлийг битүүхэн зааж байна. Эдгээр аймаг дундаас гарах том сувд модны үр адил бусад аймгаас ялгаран нэн дээд зэргээр хүндлэгддэг” гэжээ. Энэ тухай МНТ-нд ч тэмдэглэн үлдээсэн билээ. Ингэж энэ үеэс эхлэн Монголчуудын удирдлага Дарлигин Монголоос Нирун Монголд шилжсэн гэж үздэг. Эндээс эхлэн одоо баримтлан буй түүхийн “хайрцаг”-наас гарах хэрэгтэй мэт болдог. Юун хэмээвээс МНТ-ны эхлэл дэх Хабул хааныг хүртэлх үеийг шууд утгаар нь бус харин ямар нэг нууц далд утгаар Монголчуудын гарал үүслийг тайлбарласан юм биш биз гэх бодол төрдөг. Ингээд надад төрсөн сэтгэгдлийг буулгасугай, харин харааж загнах хэн нэгэн байвал загнатугай, тунгаан бодох нэгэн байвал тунгаатугай хэмээвэй.
Нирун Монгол гэдэг бол Алунгоо эхийн ариун нуруунаас төрсөн тэнгэрийн хөвгүүдийн залгамж удам гэсэн домог бөгөөд доктор Гүнжийн Сүхбаатар гуай энэхүү домгийг Их Нирун улсын үеийн домог болохыг “Монгол Нирун Улс 330-555” бүтээлдээ тодорхой тайлбарласан байдаг. Тэгэхээр Бугу Хатаги, Бухату Салжи, Боданчар Мунхаг нар Нируны хаадын овгийн анхдагч нь болох бөгөөд Хятадын сурвалжид тэмдэглэснээс үзвэл Нируны хаадын овгийн анхдагч нь Тобагийн Ливэй хаан (220-277 он)-ы сүүл үеэр Тоба Вэй улсад олзлогдсон Мугулюй хэмээгч хүү байгаад хожим Муди хаан (304-316 он)-ы үед цэрэг татлагын товоос хоцорч цаазлах яланд унасан тул оргож Нируны үндсийг тавьжээ гэдэг. Энд МНТ-ны Боданчар мунхаг ах нартаа адлагдан Онон мөрний Балжун арал хүрч суусан ба дараа нь ах захгүй хэсэг иргэн нүүж ирснийг араас нь ирсэн ах дүү нарын хамтаар дагуулиж эзэн суув гэсэн хэсэг буйтай харгах мэт. Мугулюйн хүү эрэлхэг зоригтой дайчнаараа нэрд гарсан Цзюйлухуэй олон аймгийн эзэн болоод анх Жоужан хэмээх хоч зүүдэг болжээ гэж Хятад сурвалжид байдаг. Үүнийг МНТ-той харгуулбал: Боданчар Жарчууд Аданхан Урианхай жирэмсэн эмэгтэйг барьж татвар болгосон нь Жажирдайг төрүүлсэн ба Жадараны өвөг болов, Боданчараас нэгэн хүү төрүүлсэн нь Бааридай түүний хөвгүүн Чидухул бөх гэснийг хятадууд Цзюйлухуэй хэмээсэн байж болох талтай. (Бөх гэж дайчин зоригтой чадалтай хүнийг хэлэх бусуу, Монгол үгийг хятадаар дуудахад хэрхэн хувирдагийг дараахь жишээнээс харж болно: Бодон гуу-Будунгоу, Гүн сухайт-Гунсухао, Бугат хот-Баотоу, Монгол-Мэнгү г.м) Тоба Вэй бол Сянби улсаас салбарлан гарсан бөгөөд түүхэн сурвалжаас үзвэл тэд Хүн гүрний үед МЭӨ 2-р зуунд Мао хан (Монхан гэдэгтэй төстэй байна) зонхилогчтой 36 аймаг, 99 овогтой байсан мэдээ байдаг. Хүн гүрнийг мөхсний хойно урагшлан нүүсээр өмнөд Хүн нартай нийлэн, одоогийн өвөр монголын баруун хэсэг, хойд хятадын нутагт төвлөн байрлаж, 313 онд Тоба Илү ноён Тоба улсыг үндэслэн 536 он хүртэл оршжээ. Тобаг Түрэгүүд Табгач гэдэг байсан байна. Тоба Вэй улсыг Юан Вэй улс ч гэдэг. Тэд мөн Сянбийн салбар болох Муюунчуудын үндэслэсэн хожуу Яан улсыг цохижээ. Тоба болон Муюунчууд мөн Тогоончууд нь Сянбийн салбар салаа бөгөөд хойд Хятадыг эзлэн эзэн сууснаар хожмын Манжуудын замаар орсон билээ. Эдгээр улсуудын хойчис хожмоо өвөг Монголоос салбарласан Кидан буюу Хятан нарын болон Тангуд улсын ноёлогч овгууд байсан мэт байдаг билээ. Нируныг ч мөн Сянбигаас гаралтай гэдэг. Сянбичууд нь Дун Ху буюу Зүүн Хугийн салбар томхон аймгийн холбоо бөгөөд Нирунчуудын өмнө төв Монголд төрт улс байгуулан байсан билээ. Дун Хугийн баруун хэсэгт багтан Хянганы нурууны зүүн талд нь байсан Сянби, баруун өмнөд хэсгийн Ухуань, баруун хойд хэсгийн Муюн, Тоба аймгууд нь өвөг Монгол хэлтэй, хэл, соёл, шашин, зан заншил нь Хүн нартай үндсэндээ бараг адил, олон талаараа төстэй Монгол угсааны овог аймгууд (хожмын хамаг монгол, татар, хэрэйд, мэргид гэдэгтэй адил) байсан гэдэгтэй судлаачид санал нэгтэй байдаг ч барууны зарим түүхчид Зүүн Хугийн салбар гэдгээр нь Түнгүс гаралтай гэх нь бий ч Түнгүсүүд тэднээс нэлээн зүүн хойгуур байсан ба захиргаанд нь орж явсан бизээ. Тэдний урагшлан нүүсэн хэсэг нь Хятадад ууссан юм. Уусах явцад Сянби овгийн нэрийг хүртэл хан хятад болгон өөрчилсөн байдаг байна. Зарим жишээ дурдвал: Тоба гэдэг нэрийг-Юан, (хожим Хубилай хаан улсыг юунд Юан хэмээв) Гэгү-г Ху, Даши-г Ши, Еүлюй-г Еү, Шигихай-г Хай, Гүйдүн-г Гүй, Булиүгу-г Лу, Дүгү-г Лиү, Чилуо-г Луо, Шибэн-г Фэнг, Боши-г Бо, Будахан-г Хан, Чимэн-г Мэн, Чилу-г Зү, Тулай-г Жиү, Дабу-г Бао, Чину-г Лан гэх зэргээр өөрчилжээ. Сүүлчийн Чину гэдэг нь чоно гэсэн үг бололтой, учир нь Лан гэхийн ханз нь чоно гэсэн ханз байхыг миний бие Англи Япон толь бичгээс чадан ядан тодруулав. (Chinu (叱C奴) -> Lang (狼)) Хятад судлаач, ханз үсэгт тайлагдсан хүмүүс илүү олон нэрний утгыг гаргах байх хэмээн найдна. Өгүүлэн буй сэдвээсээ нэлээн хазайсны эцэст эргэн өгүүлэх нь: “Вэй улсын бичиг”, “Тан улсын хуучин бичиг” болон бусад сурвалжид өгүүлсэн мэдээнээс хөөн Г.Сүхбаатар “Монголын эртний түүх судлал” номондоо “Хятад сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн Сянби аймаг болох Тоба нарын нүүдлийн тухай домогт тэдний хаадын удмыг Хүн нарын Моду шаньюгаас эхлэн дурдсан байдаг гээд энэ нүүдлийн домог нь Рашид ад Дины Эргүнэ Кунгийн домгийн нэг хувилбар” хэмээн үзэж тайлбарласан байдаг. Хятадач Я.Ганбаатар “Хүннүгийн түүх соёл” номондоо Тобагийн нүүдлийн тухай “Сянби нарын дунд Монголын өвөг дээдэс Нирун ба Дарлигин хоёр аймаг байсан нь тодорхой болж байна гээд... МНТ-нд өгүүлдэгчлэн Бүртэ чино Гоо Марал хоёр тэнгис далайг гатлан Онон голын хөвөөнөө Бурхан Халдунд ирж нутаглав хэмээх нь чухам энэ энэ үйл явдал бөгөөд тэнгис гэдэг нь Хөлөн нуур болно гээд энэ үйл явдлыг МЭ 1-р зууны хэрэг явдал болно” гэжээ. Тэгэхээр энэ хоёр судлаач Эргүнэ Кунгийн домгийг Хятад сурвалжтай харгуулан Тобагийн нүүдлийг уг домогтой холбон үзсэн байна. Мөн Өвөр Монголын Ма Мөрөн “буга нохой шүтлэгт аймаг одоогоос 15 мянган жилийн өмнө Далай нуур, Хар мөрөн мужид байсан нутаглаж байсан” гэжээ. Энэ нутгаас олдсон 16 хүний гавлын ясыг судалсан эрдэмтэд тэдгээрийг дунд чулуун зэвсгийн үеийн монгол төрхтөн гээд “далайн хүн” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Ма Мөрөн “эхэндээ тэд буга шүтлэгт, нохой (чоно) шүтлэгт аймгууд байгаад нэгдэн нийлж 8 мянган жилийн өмнө Сибирь, Монголын өндөрлөг, Хойд Хятадын ихэнхи нутгаар тархан суусан” гэжээ. Энд бас сонирхууштай нэгэн домог байдаг нь Түрэгийн уг гарвалын тухай Ашина овгийн домог юм. Хөх Түрэгийн улсын зонхилогч овог Ашинагийн домогт “Түрэгийн хөрш дайсагнагч аймаг (хятадын нэгэн угсаа) тэднийг довтлон юу ч үлдээлгүй хиар цохиж, тэднээс ганц хүү амьд үлдсэнийг нэгэн өлөгчин чоно авч тэжээн өсгөсөн ба тэр өлөгчин чоно тэр хүү хоёрын дундаас арван хүү төрсний нэг нь Ашина овгийн анхдагч болжээ” гэсэн домог юм. Энэ домогт Түрэгийн чоныг шүтэх үзлийг илтгэхээс гадна ялгаатай нь эмэгчин чоно байна. Эндээс үзвэл тэд угсаа гарвалаа өвөг түрэг ба чоно шүтлэгт аймгийн эмэгтэй нараас гарсан гэж үздэг байх талтай байна.
Миний бодлоор чоно шүтлэгт аймаг нь Хүн нарын дээдэс, буга шүтлэгт нь Лин Ху буюу ойн хугийн өвөг дээдэс мэт, тэгээд ч энэ нь Бүртэ чино Гоо Марал гэсэн нэртэй дүйцэх мэт бодогдоно. Судлаачид Бүртэ чино-ыг бодит хүн бөгөөд 8-р зуунд хамааруулдагийг дээр дурдсан билээ. Миний бодлоор одоо ч гэсэн Тэмүжин, Хасар, Алунгоо хэмээх нэртэй хүүхдүүд байсаар байгаагийн адил эртний домгоос улбаалан нэр авсан хожмын бодит хүмүн байхыг үгүйсгэх аргагүй. Боданчарын хойчис Нируны зонхилогч нар гэж үзсэнээс үүдэн Бүртэ Чино хэмээх бодит хүнийг нэлээн хөгшрүүлэх саналтай байна. Хүн нарын хааныг Хятад сурвалжид Чэнгли Хүтү Шанью гэхийг Тэнгэрийн хүү Чаню хэмээсэн утгатай гэдгийг олонхи судлаачид зөвшөөрдөг юм. Модун Шаньюг Моду Чаню (Хятад дуудлага нь Модун Шанью) гэх бөгөөд Моду нь одоогийн баатар хэмээх үг мөн хэмээн олон судлаачид үздэг бөгөөд эртний хэлбэр нь багатур, бахтур, бортур г.м олон янз байдгаас Моду Чаню бол Бүртэ Чино гэсэн саналтай байна. Эртний хүмүүсийн хувьд тал нутгийн араатны хаан бол чоно бөгөөд түүний дээр тэнгэр л байх бөгөөд тэнгэрийн элч бөгөөд шүтээн нь тэнгэрийн жигүүртэн байсан байх магадлал өндөр юм. Үүний жишээ болсон өвөр монголын нутгаас олдсон Хүн нарын хааны титмийн тухай өгүүлсү. Өвөр Монголын Үндэсний музейд буй уг алтан титэм түүний бүс нь архелогийн хосгүй олдвор бөгөөд титмийн орой хэсэг буюу овоодой дээр номин толгойтой алтан шонхор шувуу далавчаа дэлгэн сууж, сүр хүчийг үзүүлэх ба хүний толгойн хөдөлгөөнөөр толгой сүүл нь хөдөлж байхаар алтан утсаар холбон хийсэн нь тэнгэрийн элч жигүүртэн Шаньюн дээр байж түүний сүр хүчийг өгүүлэн байна. Овоодойг алтан ялтсаар хийсэн бөгөөд хээ угалз товойлгон, ирмэгий нь долгио гарган урласан бөгөөд нүүрэн талд нь эврээрээ газар цахлах аргалийг хөлнөөс нь зууж арагш угзрах чоныг товойлгон гаргасан нь Чанюг илэрхийлэх мэт, титмийн доод хэсэг болох бүслүүрийг алтаар урлан сүлжмэл хээ цохин адуу барс хонь зэргийг дүрсэлсэн нь Чанюн албат ард хараат түшмэг мэтийг илэрхийлэн харуулсан болов уу гэж бодогдохоор үнэхээр уран тансаг урлажээ. Энэ титэм нь шонхор шувуун шүтээнт тэнгэрийн хүү Чоно гэсэн санааг илтгэн харуулах мэтээ. Хүн гүрэн 24 овог аймгаас бүрдэх ба Г.Сүхбаатар болон гадны зарим судлаачдын үзэж байгаагаар тэдгээр овог аймагын дунд шонхор шүтээнт овгууд түүний дотор Хиан овог байсан гэж үздэг. МНТ-нд чоно буга шүтээнт аймгийн нэгдэл болон тэнгис гатлан энэ нутгийг эзэмшин хожим Бүртэ чино буюу Бортур Чаню эртний уламжлал ёсоор Буга шүтээнт Ойн иргэнээс Гоо Маралыг гэргий болгон Чингис хааны язгуур болсныг өгүүлсэн мэт санагдана. Түүхийн нугачаанд Хүн гүрэн задарч хойд Хүн нар баруун зүг нүүж, өмнөд Хүн нар Хан улсад даган байх үед Сянби тодрон гарч эх нутагтаа үлдсэн 600 000 мянган Хүн нарыг өөрийн харъяанд оруулжээ. (Хамаг Монгол Хэрэйдийг авах мэт) Түүний дараа Монголын тал нутгийг Алунгоо эхийн ариун нуруунаас төрсөн Г.Сүхбаатар гуайн нэрлэснээр Нирун Монголчууд (Хятадаар Жужан, Руран, Руру, Тантан, Татар, Түргээр Хүн хэмээдэг) захирах болсон ба тэд 552 онд гарсан тэдний хараат түшмэг төмөрлөг эдлэл, дарханы ажлаар алба барьдаг Ашина овгоор удирдуулсан Түрэгүүдийн бослогод дарагдан Их Нирун улс задарчээ. Эргүнэ Кунгийн домог бол миний үзэхээр энэ үеэс гарсан дам үг байх өндөр магадлалтай бөгөөд язгуур Монголчууд Түрэг хэлтэн овог аймагт шахуулсан үе нь 552-555 он бөгөөд энэ үед Нирунчуудын зонхилох аймаг болох Нохос буюу Чинос, Хиан хоёр аймаг Эргүнэ Кунд очиж үлдсэн аймгууд нь Түрэгийн харъяанд орж, баруун тийш зугтсан нь аварууд болжээ гэж үзэх үндэстэй байна. Аливаа үндэстэн угсаатан тэнгэрээс гэнэт бууж ирдэггүй, мөн газрын гаваар орсон мэт гэнэт алга болдоггүй билээ. Эргүнэ Кун бол эргэн тойрон уул хад, ой модоор хүрээлэгдсэн гаднаас ганцхан зөрөг замаар нэвтрэн орох боломжтой гэснээс үүдэн тус хоёр ястан тэр зөрөг замыг хаан шивээлэн сууж өөрсдийгөө хамгаалан байснаас үүдэн Шивэй, Монгол шивэй гэх нэр үүссэн байж болох талтай. Тэгээд ч Монгол Шивэйг тал нутгийн нүүдлийн соёлыг авч үлдсэн язгуурын Монгол гэдэг. Монголчууд тэнд 400 гаруй жил суусан гэдэг нь Түрэг, Уйгар, Киргизүүдийн Монголд эзэнт улсаа байгуулж байсан 555 оноос 10-р зууны эхэн хүртэлх хугацаатай тун ойролцоо байгаа юм. Хэрэв Боданчар мунхагийг Мугулюй гэж үзвэл Боданчарыг 260-аад оны үед байсан гэж үзэх бөгөөд Бүртэ Чиноос даруй 460-аад жилийн дараахь хэрэг явдал болно. Харин Боданчарыг Мао хан (Монхан гэдэгтэй төстэй байна) гэдэг байсан, мөн Тобаг Дува, (дашрамд өгүүлэхэд эртний хятадын “Уул усны судар” хэмээхэд буга чоно шүтээнт аймгуудын тухай дурдахдаа “тэдний Гуй улс гэж бий, тэр улсын хүн нь хүн шиг царайтай атлаа ганц нүдтэй” гэсэн байдаг байна. Судлаачид үүнийг баг эсвэл дуулгатаа нэг нүх гаргасан байдгаас үүдсэн гэж үздэг) Добу, Табгачи гэхийг Тамачи гэсэнтэй адилтгавал түүнийг МЭӨ 1-2-р зуунд бараг Моду Чанюгийн үед аваачиж байгаа бөгөөд чингэвэл Бүртэ чино нэн эртний хүн (домгийн хүн) болох нь байна. Энд авсан зарим нэг жишээ нь хэл шинжлэлд ардын этимологи гэгдэх үзлийн дагуу аливаа нэр томъёог үгийн гарал зүйн үүднээс бус авиазүйн талаас нь авч үзсэн болохоор тийм ч үнэмшилтэй сонсдохгүй тал байгаа боловч Нирун Монгол Алунгоогийн ариун нуруунаас төрсөн гэх домог болон Сүхбаатар гуайн хийсэн дүгнэлт тайлбарууд, Эргүнэ Кунгийн домог зэрэг нь ихээхэн авцалдаж байна хэмээн мөхөс хүн үзэж байгаа билээ. Тэгээд ч аливаа зүйл хайрцаг савнаасаа гарч байж хөгждөгийг санан энэхүү санаагаа бичихээр зориг шуудвай. Эцэст нь хэлэхэд Рашид ад Адины хэлсэнчлэн “бүгдийн эмээ ээж Алунгоо”-гийн эв эеэ хичээх тухай таван сумны сургаалийн домог одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй бөгөөд үеийн үед Монголчуудын дагаж явах “ариун захиас, гэрээс” мэтээ.
Нирун Монгол гэдэг бол Алунгоо эхийн ариун нуруунаас төрсөн тэнгэрийн хөвгүүдийн залгамж удам гэсэн домог бөгөөд доктор Гүнжийн Сүхбаатар гуай энэхүү домгийг Их Нирун улсын үеийн домог болохыг “Монгол Нирун Улс 330-555” бүтээлдээ тодорхой тайлбарласан байдаг. Тэгэхээр Бугу Хатаги, Бухату Салжи, Боданчар Мунхаг нар Нируны хаадын овгийн анхдагч нь болох бөгөөд Хятадын сурвалжид тэмдэглэснээс үзвэл Нируны хаадын овгийн анхдагч нь Тобагийн Ливэй хаан (220-277 он)-ы сүүл үеэр Тоба Вэй улсад олзлогдсон Мугулюй хэмээгч хүү байгаад хожим Муди хаан (304-316 он)-ы үед цэрэг татлагын товоос хоцорч цаазлах яланд унасан тул оргож Нируны үндсийг тавьжээ гэдэг. Энд МНТ-ны Боданчар мунхаг ах нартаа адлагдан Онон мөрний Балжун арал хүрч суусан ба дараа нь ах захгүй хэсэг иргэн нүүж ирснийг араас нь ирсэн ах дүү нарын хамтаар дагуулиж эзэн суув гэсэн хэсэг буйтай харгах мэт. Мугулюйн хүү эрэлхэг зоригтой дайчнаараа нэрд гарсан Цзюйлухуэй олон аймгийн эзэн болоод анх Жоужан хэмээх хоч зүүдэг болжээ гэж Хятад сурвалжид байдаг. Үүнийг МНТ-той харгуулбал: Боданчар Жарчууд Аданхан Урианхай жирэмсэн эмэгтэйг барьж татвар болгосон нь Жажирдайг төрүүлсэн ба Жадараны өвөг болов, Боданчараас нэгэн хүү төрүүлсэн нь Бааридай түүний хөвгүүн Чидухул бөх гэснийг хятадууд Цзюйлухуэй хэмээсэн байж болох талтай. (Бөх гэж дайчин зоригтой чадалтай хүнийг хэлэх бусуу, Монгол үгийг хятадаар дуудахад хэрхэн хувирдагийг дараахь жишээнээс харж болно: Бодон гуу-Будунгоу, Гүн сухайт-Гунсухао, Бугат хот-Баотоу, Монгол-Мэнгү г.м) Тоба Вэй бол Сянби улсаас салбарлан гарсан бөгөөд түүхэн сурвалжаас үзвэл тэд Хүн гүрний үед МЭӨ 2-р зуунд Мао хан (Монхан гэдэгтэй төстэй байна) зонхилогчтой 36 аймаг, 99 овогтой байсан мэдээ байдаг. Хүн гүрнийг мөхсний хойно урагшлан нүүсээр өмнөд Хүн нартай нийлэн, одоогийн өвөр монголын баруун хэсэг, хойд хятадын нутагт төвлөн байрлаж, 313 онд Тоба Илү ноён Тоба улсыг үндэслэн 536 он хүртэл оршжээ. Тобаг Түрэгүүд Табгач гэдэг байсан байна. Тоба Вэй улсыг Юан Вэй улс ч гэдэг. Тэд мөн Сянбийн салбар болох Муюунчуудын үндэслэсэн хожуу Яан улсыг цохижээ. Тоба болон Муюунчууд мөн Тогоончууд нь Сянбийн салбар салаа бөгөөд хойд Хятадыг эзлэн эзэн сууснаар хожмын Манжуудын замаар орсон билээ. Эдгээр улсуудын хойчис хожмоо өвөг Монголоос салбарласан Кидан буюу Хятан нарын болон Тангуд улсын ноёлогч овгууд байсан мэт байдаг билээ. Нируныг ч мөн Сянбигаас гаралтай гэдэг. Сянбичууд нь Дун Ху буюу Зүүн Хугийн салбар томхон аймгийн холбоо бөгөөд Нирунчуудын өмнө төв Монголд төрт улс байгуулан байсан билээ. Дун Хугийн баруун хэсэгт багтан Хянганы нурууны зүүн талд нь байсан Сянби, баруун өмнөд хэсгийн Ухуань, баруун хойд хэсгийн Муюн, Тоба аймгууд нь өвөг Монгол хэлтэй, хэл, соёл, шашин, зан заншил нь Хүн нартай үндсэндээ бараг адил, олон талаараа төстэй Монгол угсааны овог аймгууд (хожмын хамаг монгол, татар, хэрэйд, мэргид гэдэгтэй адил) байсан гэдэгтэй судлаачид санал нэгтэй байдаг ч барууны зарим түүхчид Зүүн Хугийн салбар гэдгээр нь Түнгүс гаралтай гэх нь бий ч Түнгүсүүд тэднээс нэлээн зүүн хойгуур байсан ба захиргаанд нь орж явсан бизээ. Тэдний урагшлан нүүсэн хэсэг нь Хятадад ууссан юм. Уусах явцад Сянби овгийн нэрийг хүртэл хан хятад болгон өөрчилсөн байдаг байна. Зарим жишээ дурдвал: Тоба гэдэг нэрийг-Юан, (хожим Хубилай хаан улсыг юунд Юан хэмээв) Гэгү-г Ху, Даши-г Ши, Еүлюй-г Еү, Шигихай-г Хай, Гүйдүн-г Гүй, Булиүгу-г Лу, Дүгү-г Лиү, Чилуо-г Луо, Шибэн-г Фэнг, Боши-г Бо, Будахан-г Хан, Чимэн-г Мэн, Чилу-г Зү, Тулай-г Жиү, Дабу-г Бао, Чину-г Лан гэх зэргээр өөрчилжээ. Сүүлчийн Чину гэдэг нь чоно гэсэн үг бололтой, учир нь Лан гэхийн ханз нь чоно гэсэн ханз байхыг миний бие Англи Япон толь бичгээс чадан ядан тодруулав. (Chinu (叱C奴) -> Lang (狼)) Хятад судлаач, ханз үсэгт тайлагдсан хүмүүс илүү олон нэрний утгыг гаргах байх хэмээн найдна. Өгүүлэн буй сэдвээсээ нэлээн хазайсны эцэст эргэн өгүүлэх нь: “Вэй улсын бичиг”, “Тан улсын хуучин бичиг” болон бусад сурвалжид өгүүлсэн мэдээнээс хөөн Г.Сүхбаатар “Монголын эртний түүх судлал” номондоо “Хятад сурвалж бичигт тэмдэглэгдсэн Сянби аймаг болох Тоба нарын нүүдлийн тухай домогт тэдний хаадын удмыг Хүн нарын Моду шаньюгаас эхлэн дурдсан байдаг гээд энэ нүүдлийн домог нь Рашид ад Дины Эргүнэ Кунгийн домгийн нэг хувилбар” хэмээн үзэж тайлбарласан байдаг. Хятадач Я.Ганбаатар “Хүннүгийн түүх соёл” номондоо Тобагийн нүүдлийн тухай “Сянби нарын дунд Монголын өвөг дээдэс Нирун ба Дарлигин хоёр аймаг байсан нь тодорхой болж байна гээд... МНТ-нд өгүүлдэгчлэн Бүртэ чино Гоо Марал хоёр тэнгис далайг гатлан Онон голын хөвөөнөө Бурхан Халдунд ирж нутаглав хэмээх нь чухам энэ энэ үйл явдал бөгөөд тэнгис гэдэг нь Хөлөн нуур болно гээд энэ үйл явдлыг МЭ 1-р зууны хэрэг явдал болно” гэжээ. Тэгэхээр энэ хоёр судлаач Эргүнэ Кунгийн домгийг Хятад сурвалжтай харгуулан Тобагийн нүүдлийг уг домогтой холбон үзсэн байна. Мөн Өвөр Монголын Ма Мөрөн “буга нохой шүтлэгт аймаг одоогоос 15 мянган жилийн өмнө Далай нуур, Хар мөрөн мужид байсан нутаглаж байсан” гэжээ. Энэ нутгаас олдсон 16 хүний гавлын ясыг судалсан эрдэмтэд тэдгээрийг дунд чулуун зэвсгийн үеийн монгол төрхтөн гээд “далайн хүн” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Ма Мөрөн “эхэндээ тэд буга шүтлэгт, нохой (чоно) шүтлэгт аймгууд байгаад нэгдэн нийлж 8 мянган жилийн өмнө Сибирь, Монголын өндөрлөг, Хойд Хятадын ихэнхи нутгаар тархан суусан” гэжээ. Энд бас сонирхууштай нэгэн домог байдаг нь Түрэгийн уг гарвалын тухай Ашина овгийн домог юм. Хөх Түрэгийн улсын зонхилогч овог Ашинагийн домогт “Түрэгийн хөрш дайсагнагч аймаг (хятадын нэгэн угсаа) тэднийг довтлон юу ч үлдээлгүй хиар цохиж, тэднээс ганц хүү амьд үлдсэнийг нэгэн өлөгчин чоно авч тэжээн өсгөсөн ба тэр өлөгчин чоно тэр хүү хоёрын дундаас арван хүү төрсний нэг нь Ашина овгийн анхдагч болжээ” гэсэн домог юм. Энэ домогт Түрэгийн чоныг шүтэх үзлийг илтгэхээс гадна ялгаатай нь эмэгчин чоно байна. Эндээс үзвэл тэд угсаа гарвалаа өвөг түрэг ба чоно шүтлэгт аймгийн эмэгтэй нараас гарсан гэж үздэг байх талтай байна.
Миний бодлоор чоно шүтлэгт аймаг нь Хүн нарын дээдэс, буга шүтлэгт нь Лин Ху буюу ойн хугийн өвөг дээдэс мэт, тэгээд ч энэ нь Бүртэ чино Гоо Марал гэсэн нэртэй дүйцэх мэт бодогдоно. Судлаачид Бүртэ чино-ыг бодит хүн бөгөөд 8-р зуунд хамааруулдагийг дээр дурдсан билээ. Миний бодлоор одоо ч гэсэн Тэмүжин, Хасар, Алунгоо хэмээх нэртэй хүүхдүүд байсаар байгаагийн адил эртний домгоос улбаалан нэр авсан хожмын бодит хүмүн байхыг үгүйсгэх аргагүй. Боданчарын хойчис Нируны зонхилогч нар гэж үзсэнээс үүдэн Бүртэ Чино хэмээх бодит хүнийг нэлээн хөгшрүүлэх саналтай байна. Хүн нарын хааныг Хятад сурвалжид Чэнгли Хүтү Шанью гэхийг Тэнгэрийн хүү Чаню хэмээсэн утгатай гэдгийг олонхи судлаачид зөвшөөрдөг юм. Модун Шаньюг Моду Чаню (Хятад дуудлага нь Модун Шанью) гэх бөгөөд Моду нь одоогийн баатар хэмээх үг мөн хэмээн олон судлаачид үздэг бөгөөд эртний хэлбэр нь багатур, бахтур, бортур г.м олон янз байдгаас Моду Чаню бол Бүртэ Чино гэсэн саналтай байна. Эртний хүмүүсийн хувьд тал нутгийн араатны хаан бол чоно бөгөөд түүний дээр тэнгэр л байх бөгөөд тэнгэрийн элч бөгөөд шүтээн нь тэнгэрийн жигүүртэн байсан байх магадлал өндөр юм. Үүний жишээ болсон өвөр монголын нутгаас олдсон Хүн нарын хааны титмийн тухай өгүүлсү. Өвөр Монголын Үндэсний музейд буй уг алтан титэм түүний бүс нь архелогийн хосгүй олдвор бөгөөд титмийн орой хэсэг буюу овоодой дээр номин толгойтой алтан шонхор шувуу далавчаа дэлгэн сууж, сүр хүчийг үзүүлэх ба хүний толгойн хөдөлгөөнөөр толгой сүүл нь хөдөлж байхаар алтан утсаар холбон хийсэн нь тэнгэрийн элч жигүүртэн Шаньюн дээр байж түүний сүр хүчийг өгүүлэн байна. Овоодойг алтан ялтсаар хийсэн бөгөөд хээ угалз товойлгон, ирмэгий нь долгио гарган урласан бөгөөд нүүрэн талд нь эврээрээ газар цахлах аргалийг хөлнөөс нь зууж арагш угзрах чоныг товойлгон гаргасан нь Чанюг илэрхийлэх мэт, титмийн доод хэсэг болох бүслүүрийг алтаар урлан сүлжмэл хээ цохин адуу барс хонь зэргийг дүрсэлсэн нь Чанюн албат ард хараат түшмэг мэтийг илэрхийлэн харуулсан болов уу гэж бодогдохоор үнэхээр уран тансаг урлажээ. Энэ титэм нь шонхор шувуун шүтээнт тэнгэрийн хүү Чоно гэсэн санааг илтгэн харуулах мэтээ. Хүн гүрэн 24 овог аймгаас бүрдэх ба Г.Сүхбаатар болон гадны зарим судлаачдын үзэж байгаагаар тэдгээр овог аймагын дунд шонхор шүтээнт овгууд түүний дотор Хиан овог байсан гэж үздэг. МНТ-нд чоно буга шүтээнт аймгийн нэгдэл болон тэнгис гатлан энэ нутгийг эзэмшин хожим Бүртэ чино буюу Бортур Чаню эртний уламжлал ёсоор Буга шүтээнт Ойн иргэнээс Гоо Маралыг гэргий болгон Чингис хааны язгуур болсныг өгүүлсэн мэт санагдана. Түүхийн нугачаанд Хүн гүрэн задарч хойд Хүн нар баруун зүг нүүж, өмнөд Хүн нар Хан улсад даган байх үед Сянби тодрон гарч эх нутагтаа үлдсэн 600 000 мянган Хүн нарыг өөрийн харъяанд оруулжээ. (Хамаг Монгол Хэрэйдийг авах мэт) Түүний дараа Монголын тал нутгийг Алунгоо эхийн ариун нуруунаас төрсөн Г.Сүхбаатар гуайн нэрлэснээр Нирун Монголчууд (Хятадаар Жужан, Руран, Руру, Тантан, Татар, Түргээр Хүн хэмээдэг) захирах болсон ба тэд 552 онд гарсан тэдний хараат түшмэг төмөрлөг эдлэл, дарханы ажлаар алба барьдаг Ашина овгоор удирдуулсан Түрэгүүдийн бослогод дарагдан Их Нирун улс задарчээ. Эргүнэ Кунгийн домог бол миний үзэхээр энэ үеэс гарсан дам үг байх өндөр магадлалтай бөгөөд язгуур Монголчууд Түрэг хэлтэн овог аймагт шахуулсан үе нь 552-555 он бөгөөд энэ үед Нирунчуудын зонхилох аймаг болох Нохос буюу Чинос, Хиан хоёр аймаг Эргүнэ Кунд очиж үлдсэн аймгууд нь Түрэгийн харъяанд орж, баруун тийш зугтсан нь аварууд болжээ гэж үзэх үндэстэй байна. Аливаа үндэстэн угсаатан тэнгэрээс гэнэт бууж ирдэггүй, мөн газрын гаваар орсон мэт гэнэт алга болдоггүй билээ. Эргүнэ Кун бол эргэн тойрон уул хад, ой модоор хүрээлэгдсэн гаднаас ганцхан зөрөг замаар нэвтрэн орох боломжтой гэснээс үүдэн тус хоёр ястан тэр зөрөг замыг хаан шивээлэн сууж өөрсдийгөө хамгаалан байснаас үүдэн Шивэй, Монгол шивэй гэх нэр үүссэн байж болох талтай. Тэгээд ч Монгол Шивэйг тал нутгийн нүүдлийн соёлыг авч үлдсэн язгуурын Монгол гэдэг. Монголчууд тэнд 400 гаруй жил суусан гэдэг нь Түрэг, Уйгар, Киргизүүдийн Монголд эзэнт улсаа байгуулж байсан 555 оноос 10-р зууны эхэн хүртэлх хугацаатай тун ойролцоо байгаа юм. Хэрэв Боданчар мунхагийг Мугулюй гэж үзвэл Боданчарыг 260-аад оны үед байсан гэж үзэх бөгөөд Бүртэ Чиноос даруй 460-аад жилийн дараахь хэрэг явдал болно. Харин Боданчарыг Мао хан (Монхан гэдэгтэй төстэй байна) гэдэг байсан, мөн Тобаг Дува, (дашрамд өгүүлэхэд эртний хятадын “Уул усны судар” хэмээхэд буга чоно шүтээнт аймгуудын тухай дурдахдаа “тэдний Гуй улс гэж бий, тэр улсын хүн нь хүн шиг царайтай атлаа ганц нүдтэй” гэсэн байдаг байна. Судлаачид үүнийг баг эсвэл дуулгатаа нэг нүх гаргасан байдгаас үүдсэн гэж үздэг) Добу, Табгачи гэхийг Тамачи гэсэнтэй адилтгавал түүнийг МЭӨ 1-2-р зуунд бараг Моду Чанюгийн үед аваачиж байгаа бөгөөд чингэвэл Бүртэ чино нэн эртний хүн (домгийн хүн) болох нь байна. Энд авсан зарим нэг жишээ нь хэл шинжлэлд ардын этимологи гэгдэх үзлийн дагуу аливаа нэр томъёог үгийн гарал зүйн үүднээс бус авиазүйн талаас нь авч үзсэн болохоор тийм ч үнэмшилтэй сонсдохгүй тал байгаа боловч Нирун Монгол Алунгоогийн ариун нуруунаас төрсөн гэх домог болон Сүхбаатар гуайн хийсэн дүгнэлт тайлбарууд, Эргүнэ Кунгийн домог зэрэг нь ихээхэн авцалдаж байна хэмээн мөхөс хүн үзэж байгаа билээ. Тэгээд ч аливаа зүйл хайрцаг савнаасаа гарч байж хөгждөгийг санан энэхүү санаагаа бичихээр зориг шуудвай. Эцэст нь хэлэхэд Рашид ад Адины хэлсэнчлэн “бүгдийн эмээ ээж Алунгоо”-гийн эв эеэ хичээх тухай таван сумны сургаалийн домог одоо ч үнэ цэнээ алдаагүй бөгөөд үеийн үед Монголчуудын дагаж явах “ариун захиас, гэрээс” мэтээ.
Thursday, August 13, 2009
Тангудын тухай
Монголчуудын нэрлэдэгээр өрнийн хар Тангуд буюу Хашин иргэн, Хятадуудын хэллэгээр Баруун Ся улс буюу Даншианууд, өөрсдийгөө “Өндөр цагаан их улс” хэмээсэн Тангудууд 1038-1227 (906 эсвэл 982 оноос эхэлсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэй) оныг хүртэл одоогийн Хятадын Ганьсу,Саанси, Ниншя мужуудад оршин байв. Тэд Төвд-Бирм хэлний язгуурын (Бирм хэлрүү илүү ойрхон) одоо устаж үгүй болсон Кианик хэл буюу Тангуд хэлээр ярьж, Кидан болон Хятад бичгээс эх авсан өөрсдийн зохиосон бичиг үсгийг хэрэглэн Бурханы шашны болон Кидан,Хятадаас олон ном зохиолыг Тангуд хэлэнд хөрвүүлэн буулгаж, өөрснөө ном судар зохион модон бараар хэвлэн буулгаж явжээ. Тангудуудын угсаа гарвалын талаар одоог хүртэл маргаантай байдаг бөгөөд түүхийн бичлэг дэх “улаан нүүртэн”, “хар тэргүүтэн” гэсэн хэллэгээс үүдэн Тангудууд нь хоёр үндэстэн угсаатнаас эсвэл нийгмийн хоёр давхрагаас тогтдог байсан гэж үздэг байна. Өндөр Цагаан Их Улс хэмээх нэрийн тухайд Төвд Тангудын ижил домгоос үүссэн, Бурханы шашны Дандарын ёсны нэр томъёоноос үүссэн гэх таамгууд байдаг байна. Сүүлийн үеийн археологийн олдвор, түүхийн бичлэг зэргээс үүдэн Тангуд хүмүүс ихэвчлэн Киан аймагт хамаарах ба хаан язгууртнууд нь Тоба болон Сүнбэ аймгуудын удам угсааныхан гэж үзэх болжээ.
Тангуд аймгууд Төвдийн эзэнт улсын цэргийн шахалтанд автаж Төвдийн улс төрийн ноёрхолыг хүлээн зөвшөөрч, зарим нь Ордос хавьд ирж Хятадын Тан улсын Дэнзон хаанд бууж өгсөн үеэсбуюу 799 оноос Хятадын сурвалжид тэмдэглэгдэх болжээ. Тан улсад бууж өгсөн Тангудууд Хуан Чаогийн бослогын үеэр Тан улсад үнэнч хэвээр байсан ч 906 онд Тан улс мөхөж Хятадад 5 гүрэн, 10 хаант улсын үе эхэлснээр тэд дэ-факто (Тангудын удирдагч Ли Жигиан Диннаны Жиэдүши буюу Диннаны цэргийн захирагч цолтойгоор 5 гүрний мэдэлд байсан гэж хятадын түүхэнд гардаг ч) тусгаар улс болсон юм. 932 онд хожмын Тан улсын хаан Минзон тэднийг Киданы холбоотон болсон хэмээн ташаарч Диннаныг эзлэх оролдлого хийсэн авч амжилт олоогүй бөгөөд Тангудууд 5 гүрний үед (906-960 онууд) тусгаар тогтнолоо хадгалан байв. Тангудууд ийнхүү 906 оноос хойш туурга тусгаар, эрх чөлөөт улс байсан хэдий ч түүхийн сурвалжуудад Ли Дэмин “Тангуд улс”-ыг үндэслэсэн гэх 982 оноос ч бус, Ли Дэминий хүү Ли Юанхао 1038 онд өөрийгөө Да Ся-ийн эзэн хаан (1038-1048 онуудад хаан байв) хэмээн зарлаж, Сүн улсын хаанаас өөрийгөө түүнтэй эн чацуу хаан гэхийг шаардсан үеэс Тангуд улсын түүхийг эхлүүлдэг байна. Ли Дэминий үеэс Тангудууд Хятадын соёлд ихээхэн автан уусах байдалтай байсан ч олон сурвалжид тэмдэглэснээр тэд үндэс угсаагаа алдаагүй байна. Харин түүний хүү Ли Юанхао хуучны соёл, ёс заншлуудыг хүчээр сэргээх (уламжлалт үндэсний хувцсаа хэрэглэх, хятадууд үсээ урт ургуулж сүлждэг байсан тул Тангудуудыг үсээ богиносгох эсвэл хусах, Хятадын Тан улсын үед Тангудын удирдагчдад өгсөн овгийн нэр болох Ли болон Сүн улсын үед өгсөн Жао овгийн нэрийг өөрчлөн Тангуд овог болох Вэймин гэх овгийг авах зэрэг) мөн Тангуд бичгийг зохион хэрэглэх зарлигуудыг гарган хэрэгжүүлсэн байна. 1038 онд Юанхао өөрсдийг нь байнга дарамтлан, Төвдүүдийг тэдний эсрэг турхиран байдаг Хятадын хаанд дээр дурдсан шаардлагыг хүргүүлсэн байна. Сүн улсын хаан түүнийг зөвхөн хятадын эзэн хаанд зориулагдсан “Эзэн хаан” (Хуанди) хэмээн үзэхгүй амбан захирагч хэмээн үзэж байсан ч 1043 онд түүнийг эзэн хаан хэмээн Тангуд улсыг хүлээн зөвшөөрч жил бүр харилцан бэлэг сэлт солилцох болжээ. Юанхаог үхсэний хойно Лианзут (1048-1067) 2 настайдаа хаан болж, түүний эх төр барих болсон үед Тангудыг вассал улс болгох зорилгоор Киданчууд довтолж эхэлсэн байна. Лианзутын дараагаар түүний дүү Бинчан (1067-1086) хаан болох ёстой байсан ч эх нь түүнийг гэрийн хорионд оруулан өөрөө төр барин Сүн улс руу цэрэг оруулсан нь амжилтгүй болж, Бинчан эрх мэдлээ олж авчээ. Түүнийг залгамжлан Чианшүн хаан (1086-1139) болоход түүний эмэг эх нөгөө хөгшин дахин төрийн эрхийг гартаа авч Кидан болон Сүн улсын эсрэг дайныг эхлүүлсэн ч хоёуланд нь цохигдсноор Чонзон (Чианшүний цол) Тангудыг шууд удирдах болж дайныг зогсоон дотоодын шинэчлэл хийжээ. 1115 онд Жүрчдүүд (манжуудын өвөг) Киданы эсрэг бослого гарган тэднийг шахан Алтан улсыг байгуулснаар 1123 онд Киданы хаан Елүй Яанси Тангудад дутаан ирсэн байна. Түүнийг Алтан улсад тушаахыг шаардсан тулгалтыг Чонзон хаан биелүүлж, хүчирхэгжин гарч ирсэн Алтан улсад алба барих болжээ. Алтан улс Хойд Сүн улсыг мөхөөх үед Тангудууд тэдэнд хавсран хэдэн мянган ам газрыг эзлэн авсан байна. Чонзоны дараагаар Рэншиао хаан (1139-1193) болмогц байгалийн олон гамшиг тохиолдон, түүний үе эдийн засгийн хохирлын эсрэг тэмцэл, сайжруулах явдал дунд өнгөрчээ. Түүний хойно Чинитү хаан (1193-1206) болсноос эхлэн Тангудад хээль хахууль өргөн дэлгэрч, эдийн засаг нь сулрахаас гадна Монголчуудын эрин эхлэж байлаа. 1206 онд Анчуан төрийн эргэлт хийж түүнийг хороон өөрөө хаан болов. 1207 онд Чингис хаан Тангудад дайлаар орж Тангудыг алба бариулах болгосныг Монголын нууц товчоонд: “Хашин иргэний Бурхан элсэн “Баруун гар чинь болж хүч өгсү” хэмээн Чаха нэртэй охин Чингис хаанд гаргаж өгөв...гээд ...Тангуд иргэний Илаху бурханыг элсүүлж...” хэмээсэн байна. Анчуаны үед Тангуд Алтан улстай байлдахаас гадна авлига, хээл хахууль улам газар авч хүн ам нь ядууран доройтжээ. Түүнийг 1211 онд хаан ширээнээс буулган Зүншү (1211-1223) төрийн эрх мэдлийг гартаа авсан байна. 1216 онд Монголчууд Сартуул улсад дайлаар мордохдоо Тангудыг цэргийн дэмжлэг үзүүлэхийг холбоотны ёсоор хэлж элч илгээсэн авч Тангудын жанжин Аша Гамбу хүлээн авахыг эсэргүүцэн хаанаа ятгасанаар ёсоор болгуулжээ. Эндээс Чингис хааны “Тангуд улс мөхөөгүйг өглөө бүр сануулж бай” гэдэг алдарт хэлц бий болсон болов уу. Зүншү 1223 онд өнгөрч орыг нь Дэван (1223-1226) залгамжлав. Чингис хаан 1226 онд Тангудад довтлон орж Алшаад байсан Аша Гамбуг даржээ. Энэ онд Дэван тулалдааны үеэр алагдаж, Тангудын сүүлчийн хаан нь Сянь, Моди цолтойгоор 1226-1227 онд хаан суув. 1227 онд Монголчууд Яргай хотыг авч, Түрэмгий балгасыг довтолж байхад Сянь монголчуудад буун өгч өөрийн биеэр бэлэг сэлт аван хүрч ирснийг Чингис хааны зарлигаар Толун чэрби (зарим бичлэгт Чингис хааны хүү Толуй хэмээн ташаарах нь бий) цаазлан хороож Монголчууд Тангудын газар нутаг, ард иргэдийг шууд захиргаандаа оруулжээ. Энэ тухай МНТ-нд “Тангуд иргэнийг дагуулиж, Илаху бурханыг “Шударга” болгож, түүнийг бүтээж, Тангуд иргэний эх эцгийг ургийн ургаа хүртэл мохол мушгилыг үгүй болгон, “Идээ идэх зуураа ч мохол мушгил үгүй хэмээн, үхүүлэн эцэтгэн хэлж байгтун” хэмээн зарлиг болов” гэжээ. Ингэж Тангуд улс мөхсөн хэдий ч Тангудууд уугуул нутагтаа аж төрөн ёс заншлаа хэвээр хадгалан байхаас гадна Юан гүрний үед хятад бус хүнийг төрийн албанд авдаг байсан учир төрийн албанд зүтгэж байв. 13-р зууны үеийн Тангудуудын тухай Марко Поло: “...хүн ард нь худалдаа хийдэггүй, газар тариалан мал аж ахуй эрхлэнэ...Тэдэнд өөрийн сүм хийд олон буй. Сүм хийдэд нь зүйл зүйлийн онгон маш олон бөгөөд нутгийн ард иргэд тэдгээрийг үлэмж тайн тахиж догшуулна...хонио гаргаж шараад, онгодыг ихэд хүндэтгэн тахил өргөж...мөргөл үйлдэж дууссаны хойно онгонд өргөсөн махыг гэртээ аваачин ураг саднаа дуудан ёсорхон баяр хүндэтгэлтэйгээр хуваан иднэ. Ясыг нэгэн хайрцагт цуглуулан хийж даллага авна...хүн нас барахад зурхайчийг залж ирүүлээд, түүнд талийгаачийн төрсөн өдөр цагийг тодорхой дурдатган хэлэхэд, зурхайч төлгө буулган шарил хайлуулах өдрийг товлон тогтоож өгнө...Заримдаа төлгөч бас талийгаачийг үүдээр гаргавал муу юм тохиолдоно хэмээн айлддаг бөгөөд чингэсэн үед өөр хаалгаар гаргах, хааяа хана туургыг эвдэж гаргах удаа ч тохиолдоно...Сүм хийдүүд нь үй олон онгонтой бөгөөд зарим том нь 5 алд хүрнэ. Онгодыг шавар, мод, чулуугаар үйлдээд цөмийг алтдаж маш сайхан хийжээ. Гол дунд нь том онгоноо залаад түүнийг олон олон жижиг онгодоор хүрээлүүлсэн нь чухам гол онгондоо цөм мөргөн сөгдөж буй мэт үзэгдэнэ... ” гэсэн байдаг. Мөн тэрээр тэр үеийн Тангудад багтаж байсан Күмүл буюу Хами болон Гингинталас мужуудын тухай сонирхолтой тэмдэглэл үлдээсэн байдгаас товчилбол: “...Күмүлийн хүн ард нь хөхиүн баягалантай, шавиагаа ханатал дуулж хөгжимдөн, бүжиглэн цэнгэнэ. Зочин гийчин ирвэл найрсаг сайхнаар хүлээн зочилж, гэрийн эзэн эхнэртээ зочны аливаа хүссэнийг гүйцэлдүүлж байхыг сануулан тушаагаад, өөрөө аль нэг ажлаар гадагш одож, 2,3 хоног эс эргэж ирнэ. Тэр завсар зочин түүний эхнэртэй энгэр зөрүүлж аль хүссэнээ үйлдэн тааллаараа байна. Эмс охид нь үзэсгэлэнтэй, хөхиүн бөгөөд ужид цэнгэлд дуртай авай. Татарын (Монголын) Мөнх хаан ширээнд байхуй цагтаа энэ тухай олж мэдээд энэ ёсыг халж, зөрчсөн этгээдийг хатуу гэсгээх зарлиг буулгасан ч Күмүлийнхэн хуралдаж хэлцээд “Бурханы таалал, дээдсийн захиасаар буян арвижин, муу муухай зовлонгүй байхын тул эмс бүсгүйчүүдээрээ харийнханд найр тавьдаг” учраа гарган, урьдын заншлыг хэвээр үлдээхийг гуйн айлтгасан байна. Мөнх хаан үүнийг сонсоод урьдын хэвээр нэр нүүрээ гутаан барахыг хүсэж буй бол дураараа бологтун хэмээжээ. Тийнхүү тэд уг заншлаа сахисаар эдүгээ ч дагасаар бөлгөө...Гигинталас мужид ууланд хорголж болон төмрийн хүдрийн баялаг уурхайтай, мөн саламандра олборлон авдаг судал бий...Монголын их хаан энэ газар 3, 3-н жилээр захирагч томилон суулгаж эдгээрийг олборлоно... миний танил Зюрфикар хэмээх түрэг хүн тэнд захирагчаар байсан бөгөөд түүний яриагаар саламандрыг олзворлон буталж унгас шиг болгоод шавар шороог нь усаар угаан утас мэт зүйлийг нь үлдээн ээрч ёрог бөс нэхнэ. Тэр ёрог бөсөө галд шатаан улайсгахад цас мэт цайдаг ба сүүлд толбо хир болбол галд шатаан арилгана. Их хааны Папа ламд бэлэглэн илгээсэн хоёр ийм ёрог бөс Ромд буй бөгөөд түүгээр манай Ийсүс Христос бурхны ариун жанч баринтаг үйлджээ...” гэсэн нь тэр үед Монголын харъяанд байсан олон улс үндэстний хүмүүс ядарч зүдрээгүйгээр барахгүй ёс заншлаа хадгалан байсан ба Монголын их хаад уул уурхайг дорвитой хөгжүүлж, тухайн үеийн ховор нандин зүйлсийг бүтээн бусад улсад бэлэглэж байсны баримт болох юм.
Тангуд Улс нь бурханы шашныг ихээхэн хөгжүүлсэн ба Тангудын Буддизм нь Төвд болон Хятадын нөлөө багатай, харин Киданы буддизмтай ихээхэн төстэйгээс гадна Киданаас орчуулсан шашны бүтээлүүд нэлээн хэмжээгээр олдсон байна. Хаадыгаа Бодисатва хэмээн үздэг байснаас Монголчууд Илаху бурхан хэмээдэг байсан ч байж болох юм. Мөн несториан болон муслим шашин, күнзийн суртлууд ч оршин байсан ба буддизм нь сажийнхаасаа илүү гармапагийн урсгал зонхилон байсан гэж үздэг. Хаад нь бүхий л шашныг адил харж үзэхээс гадна лам нарт эрх олгодог байсан бөгөөд засгийн зөвшөөрөлгүй ламын үйл ажиллагаа явуулбал нэлээн хүнд цээрлэл оногдуулдаг байжээ.
Тангудууд хонь, тэмээ үржүүлэн газар тариалан эрхлэн байхаас гадна олон хот суурин байгуулж, сүм хийд олныг бүтээсэн байна. Мөн ангийн зориулалттай шонхор шувуугаараа алдартай байв.
Одоогийн Өвөр Монголын нутаг Алшаа чуулганы Эзний хошуунд Гашуун нуур байсны орчим цайзат хэрмэн хана, харуулын цамхаг, суварганы үлдэгдэл бүхий “Хар хот”-ын балгасыг Марко Пологийн тэмдэглэн үлдээсэн Тангудын Эзний хэмээх хот мөн хэмээн үзэх болсон ба эндээс олдсон археологийн дурсгалууд нь эртний Тангудын өв соёлын үнэтэй өгөгдөхүүн болж байна. 1907 онд Козлов П.К торгуудын ноён Даш бэйлээс зөвшөөрөл авч анхны малтлагыг хийснээс хойш олон удаагийн судалгаа шинжилгээний ангиуд малтлага хийж олон мянган Тангуд хэл дээрх ном, хуйлмал болон гар бичмэл, модон бараас гадна шашны зураг, урлал, торгон зураг, барилгын материал, багаж хэрэгсэл олноороо олджээ. Мөн Юан гүрний үеийн дөрвөлжин үсэг болон Монгол бичгийн дурсгал олдсоныг Өвөр Монголын судлаач Чимэддорж судалж байгаа юм байна.
Энэ хот анх 1032 онд байгуулагдсан бөгөөд Тангуд улсын худалдааны төв болон өргөжжээ. 1226 онд Чингис хаан уг хотыг эзлэн авснаас хойш, Хархорин, Занаду, Күмүл буюу Хамиг холбосон замын уулзвар болсон уг хот Монголчуудын удирдлага дор хөгжин цэцэглэж, Хубилай хааны үед 3 дахин өргөжин, Их Юан гүрний дараа Тогоон Төмөр хааны Хятадын Мин улсын эсрэг байлдах байлдааны бэлтгэл суурь хот болж байжээ. Торгууд түмний домгоор 1372 онд Монголын цэргийн жанжин Хар баатар Хятадын Мингийн цэрэгт энд бүслэгдсэн байна. Хятадууд хотын усны эх үүсвэр болсон Эзний голын гольдролыг өөрчлөн хотын гадуур урсгах болгосон байна. Хар баатар гэр бүлээ болон амиа хорлон цэргүүд нь хятадуудад алагдан хотоо автжээ гэхээс гадна нөгөө хувилбар нь Хар баатар хэрмийг цоолж цэргүүдийн хамт оргон гарчээ гэдэг ба үнэхээр хэрмийн үлдэгдэлд морьтой хүн багтах цөмөлсөн ором байдаг байна. Үүний дараагаар усан хангамж дутагдсан, хятадуудад талуулсан зэргээс үүдэн уг хот балгас болон хувирчээ.
Одоо Ганьсу, Шинжиан мужуудад Даншианууд нэрээр 400000 гаруй хүн, Сичуанд Киан үндэсний 200000 гаруй хүмүүс байдгийг Тангудуудын хойчис хэмээдэг байна.
Тангуд аймгууд Төвдийн эзэнт улсын цэргийн шахалтанд автаж Төвдийн улс төрийн ноёрхолыг хүлээн зөвшөөрч, зарим нь Ордос хавьд ирж Хятадын Тан улсын Дэнзон хаанд бууж өгсөн үеэсбуюу 799 оноос Хятадын сурвалжид тэмдэглэгдэх болжээ. Тан улсад бууж өгсөн Тангудууд Хуан Чаогийн бослогын үеэр Тан улсад үнэнч хэвээр байсан ч 906 онд Тан улс мөхөж Хятадад 5 гүрэн, 10 хаант улсын үе эхэлснээр тэд дэ-факто (Тангудын удирдагч Ли Жигиан Диннаны Жиэдүши буюу Диннаны цэргийн захирагч цолтойгоор 5 гүрний мэдэлд байсан гэж хятадын түүхэнд гардаг ч) тусгаар улс болсон юм. 932 онд хожмын Тан улсын хаан Минзон тэднийг Киданы холбоотон болсон хэмээн ташаарч Диннаныг эзлэх оролдлого хийсэн авч амжилт олоогүй бөгөөд Тангудууд 5 гүрний үед (906-960 онууд) тусгаар тогтнолоо хадгалан байв. Тангудууд ийнхүү 906 оноос хойш туурга тусгаар, эрх чөлөөт улс байсан хэдий ч түүхийн сурвалжуудад Ли Дэмин “Тангуд улс”-ыг үндэслэсэн гэх 982 оноос ч бус, Ли Дэминий хүү Ли Юанхао 1038 онд өөрийгөө Да Ся-ийн эзэн хаан (1038-1048 онуудад хаан байв) хэмээн зарлаж, Сүн улсын хаанаас өөрийгөө түүнтэй эн чацуу хаан гэхийг шаардсан үеэс Тангуд улсын түүхийг эхлүүлдэг байна. Ли Дэминий үеэс Тангудууд Хятадын соёлд ихээхэн автан уусах байдалтай байсан ч олон сурвалжид тэмдэглэснээр тэд үндэс угсаагаа алдаагүй байна. Харин түүний хүү Ли Юанхао хуучны соёл, ёс заншлуудыг хүчээр сэргээх (уламжлалт үндэсний хувцсаа хэрэглэх, хятадууд үсээ урт ургуулж сүлждэг байсан тул Тангудуудыг үсээ богиносгох эсвэл хусах, Хятадын Тан улсын үед Тангудын удирдагчдад өгсөн овгийн нэр болох Ли болон Сүн улсын үед өгсөн Жао овгийн нэрийг өөрчлөн Тангуд овог болох Вэймин гэх овгийг авах зэрэг) мөн Тангуд бичгийг зохион хэрэглэх зарлигуудыг гарган хэрэгжүүлсэн байна. 1038 онд Юанхао өөрсдийг нь байнга дарамтлан, Төвдүүдийг тэдний эсрэг турхиран байдаг Хятадын хаанд дээр дурдсан шаардлагыг хүргүүлсэн байна. Сүн улсын хаан түүнийг зөвхөн хятадын эзэн хаанд зориулагдсан “Эзэн хаан” (Хуанди) хэмээн үзэхгүй амбан захирагч хэмээн үзэж байсан ч 1043 онд түүнийг эзэн хаан хэмээн Тангуд улсыг хүлээн зөвшөөрч жил бүр харилцан бэлэг сэлт солилцох болжээ. Юанхаог үхсэний хойно Лианзут (1048-1067) 2 настайдаа хаан болж, түүний эх төр барих болсон үед Тангудыг вассал улс болгох зорилгоор Киданчууд довтолж эхэлсэн байна. Лианзутын дараагаар түүний дүү Бинчан (1067-1086) хаан болох ёстой байсан ч эх нь түүнийг гэрийн хорионд оруулан өөрөө төр барин Сүн улс руу цэрэг оруулсан нь амжилтгүй болж, Бинчан эрх мэдлээ олж авчээ. Түүнийг залгамжлан Чианшүн хаан (1086-1139) болоход түүний эмэг эх нөгөө хөгшин дахин төрийн эрхийг гартаа авч Кидан болон Сүн улсын эсрэг дайныг эхлүүлсэн ч хоёуланд нь цохигдсноор Чонзон (Чианшүний цол) Тангудыг шууд удирдах болж дайныг зогсоон дотоодын шинэчлэл хийжээ. 1115 онд Жүрчдүүд (манжуудын өвөг) Киданы эсрэг бослого гарган тэднийг шахан Алтан улсыг байгуулснаар 1123 онд Киданы хаан Елүй Яанси Тангудад дутаан ирсэн байна. Түүнийг Алтан улсад тушаахыг шаардсан тулгалтыг Чонзон хаан биелүүлж, хүчирхэгжин гарч ирсэн Алтан улсад алба барих болжээ. Алтан улс Хойд Сүн улсыг мөхөөх үед Тангудууд тэдэнд хавсран хэдэн мянган ам газрыг эзлэн авсан байна. Чонзоны дараагаар Рэншиао хаан (1139-1193) болмогц байгалийн олон гамшиг тохиолдон, түүний үе эдийн засгийн хохирлын эсрэг тэмцэл, сайжруулах явдал дунд өнгөрчээ. Түүний хойно Чинитү хаан (1193-1206) болсноос эхлэн Тангудад хээль хахууль өргөн дэлгэрч, эдийн засаг нь сулрахаас гадна Монголчуудын эрин эхлэж байлаа. 1206 онд Анчуан төрийн эргэлт хийж түүнийг хороон өөрөө хаан болов. 1207 онд Чингис хаан Тангудад дайлаар орж Тангудыг алба бариулах болгосныг Монголын нууц товчоонд: “Хашин иргэний Бурхан элсэн “Баруун гар чинь болж хүч өгсү” хэмээн Чаха нэртэй охин Чингис хаанд гаргаж өгөв...гээд ...Тангуд иргэний Илаху бурханыг элсүүлж...” хэмээсэн байна. Анчуаны үед Тангуд Алтан улстай байлдахаас гадна авлига, хээл хахууль улам газар авч хүн ам нь ядууран доройтжээ. Түүнийг 1211 онд хаан ширээнээс буулган Зүншү (1211-1223) төрийн эрх мэдлийг гартаа авсан байна. 1216 онд Монголчууд Сартуул улсад дайлаар мордохдоо Тангудыг цэргийн дэмжлэг үзүүлэхийг холбоотны ёсоор хэлж элч илгээсэн авч Тангудын жанжин Аша Гамбу хүлээн авахыг эсэргүүцэн хаанаа ятгасанаар ёсоор болгуулжээ. Эндээс Чингис хааны “Тангуд улс мөхөөгүйг өглөө бүр сануулж бай” гэдэг алдарт хэлц бий болсон болов уу. Зүншү 1223 онд өнгөрч орыг нь Дэван (1223-1226) залгамжлав. Чингис хаан 1226 онд Тангудад довтлон орж Алшаад байсан Аша Гамбуг даржээ. Энэ онд Дэван тулалдааны үеэр алагдаж, Тангудын сүүлчийн хаан нь Сянь, Моди цолтойгоор 1226-1227 онд хаан суув. 1227 онд Монголчууд Яргай хотыг авч, Түрэмгий балгасыг довтолж байхад Сянь монголчуудад буун өгч өөрийн биеэр бэлэг сэлт аван хүрч ирснийг Чингис хааны зарлигаар Толун чэрби (зарим бичлэгт Чингис хааны хүү Толуй хэмээн ташаарах нь бий) цаазлан хороож Монголчууд Тангудын газар нутаг, ард иргэдийг шууд захиргаандаа оруулжээ. Энэ тухай МНТ-нд “Тангуд иргэнийг дагуулиж, Илаху бурханыг “Шударга” болгож, түүнийг бүтээж, Тангуд иргэний эх эцгийг ургийн ургаа хүртэл мохол мушгилыг үгүй болгон, “Идээ идэх зуураа ч мохол мушгил үгүй хэмээн, үхүүлэн эцэтгэн хэлж байгтун” хэмээн зарлиг болов” гэжээ. Ингэж Тангуд улс мөхсөн хэдий ч Тангудууд уугуул нутагтаа аж төрөн ёс заншлаа хэвээр хадгалан байхаас гадна Юан гүрний үед хятад бус хүнийг төрийн албанд авдаг байсан учир төрийн албанд зүтгэж байв. 13-р зууны үеийн Тангудуудын тухай Марко Поло: “...хүн ард нь худалдаа хийдэггүй, газар тариалан мал аж ахуй эрхлэнэ...Тэдэнд өөрийн сүм хийд олон буй. Сүм хийдэд нь зүйл зүйлийн онгон маш олон бөгөөд нутгийн ард иргэд тэдгээрийг үлэмж тайн тахиж догшуулна...хонио гаргаж шараад, онгодыг ихэд хүндэтгэн тахил өргөж...мөргөл үйлдэж дууссаны хойно онгонд өргөсөн махыг гэртээ аваачин ураг саднаа дуудан ёсорхон баяр хүндэтгэлтэйгээр хуваан иднэ. Ясыг нэгэн хайрцагт цуглуулан хийж даллага авна...хүн нас барахад зурхайчийг залж ирүүлээд, түүнд талийгаачийн төрсөн өдөр цагийг тодорхой дурдатган хэлэхэд, зурхайч төлгө буулган шарил хайлуулах өдрийг товлон тогтоож өгнө...Заримдаа төлгөч бас талийгаачийг үүдээр гаргавал муу юм тохиолдоно хэмээн айлддаг бөгөөд чингэсэн үед өөр хаалгаар гаргах, хааяа хана туургыг эвдэж гаргах удаа ч тохиолдоно...Сүм хийдүүд нь үй олон онгонтой бөгөөд зарим том нь 5 алд хүрнэ. Онгодыг шавар, мод, чулуугаар үйлдээд цөмийг алтдаж маш сайхан хийжээ. Гол дунд нь том онгоноо залаад түүнийг олон олон жижиг онгодоор хүрээлүүлсэн нь чухам гол онгондоо цөм мөргөн сөгдөж буй мэт үзэгдэнэ... ” гэсэн байдаг. Мөн тэрээр тэр үеийн Тангудад багтаж байсан Күмүл буюу Хами болон Гингинталас мужуудын тухай сонирхолтой тэмдэглэл үлдээсэн байдгаас товчилбол: “...Күмүлийн хүн ард нь хөхиүн баягалантай, шавиагаа ханатал дуулж хөгжимдөн, бүжиглэн цэнгэнэ. Зочин гийчин ирвэл найрсаг сайхнаар хүлээн зочилж, гэрийн эзэн эхнэртээ зочны аливаа хүссэнийг гүйцэлдүүлж байхыг сануулан тушаагаад, өөрөө аль нэг ажлаар гадагш одож, 2,3 хоног эс эргэж ирнэ. Тэр завсар зочин түүний эхнэртэй энгэр зөрүүлж аль хүссэнээ үйлдэн тааллаараа байна. Эмс охид нь үзэсгэлэнтэй, хөхиүн бөгөөд ужид цэнгэлд дуртай авай. Татарын (Монголын) Мөнх хаан ширээнд байхуй цагтаа энэ тухай олж мэдээд энэ ёсыг халж, зөрчсөн этгээдийг хатуу гэсгээх зарлиг буулгасан ч Күмүлийнхэн хуралдаж хэлцээд “Бурханы таалал, дээдсийн захиасаар буян арвижин, муу муухай зовлонгүй байхын тул эмс бүсгүйчүүдээрээ харийнханд найр тавьдаг” учраа гарган, урьдын заншлыг хэвээр үлдээхийг гуйн айлтгасан байна. Мөнх хаан үүнийг сонсоод урьдын хэвээр нэр нүүрээ гутаан барахыг хүсэж буй бол дураараа бологтун хэмээжээ. Тийнхүү тэд уг заншлаа сахисаар эдүгээ ч дагасаар бөлгөө...Гигинталас мужид ууланд хорголж болон төмрийн хүдрийн баялаг уурхайтай, мөн саламандра олборлон авдаг судал бий...Монголын их хаан энэ газар 3, 3-н жилээр захирагч томилон суулгаж эдгээрийг олборлоно... миний танил Зюрфикар хэмээх түрэг хүн тэнд захирагчаар байсан бөгөөд түүний яриагаар саламандрыг олзворлон буталж унгас шиг болгоод шавар шороог нь усаар угаан утас мэт зүйлийг нь үлдээн ээрч ёрог бөс нэхнэ. Тэр ёрог бөсөө галд шатаан улайсгахад цас мэт цайдаг ба сүүлд толбо хир болбол галд шатаан арилгана. Их хааны Папа ламд бэлэглэн илгээсэн хоёр ийм ёрог бөс Ромд буй бөгөөд түүгээр манай Ийсүс Христос бурхны ариун жанч баринтаг үйлджээ...” гэсэн нь тэр үед Монголын харъяанд байсан олон улс үндэстний хүмүүс ядарч зүдрээгүйгээр барахгүй ёс заншлаа хадгалан байсан ба Монголын их хаад уул уурхайг дорвитой хөгжүүлж, тухайн үеийн ховор нандин зүйлсийг бүтээн бусад улсад бэлэглэж байсны баримт болох юм.
Тангуд Улс нь бурханы шашныг ихээхэн хөгжүүлсэн ба Тангудын Буддизм нь Төвд болон Хятадын нөлөө багатай, харин Киданы буддизмтай ихээхэн төстэйгээс гадна Киданаас орчуулсан шашны бүтээлүүд нэлээн хэмжээгээр олдсон байна. Хаадыгаа Бодисатва хэмээн үздэг байснаас Монголчууд Илаху бурхан хэмээдэг байсан ч байж болох юм. Мөн несториан болон муслим шашин, күнзийн суртлууд ч оршин байсан ба буддизм нь сажийнхаасаа илүү гармапагийн урсгал зонхилон байсан гэж үздэг. Хаад нь бүхий л шашныг адил харж үзэхээс гадна лам нарт эрх олгодог байсан бөгөөд засгийн зөвшөөрөлгүй ламын үйл ажиллагаа явуулбал нэлээн хүнд цээрлэл оногдуулдаг байжээ.
Тангудууд хонь, тэмээ үржүүлэн газар тариалан эрхлэн байхаас гадна олон хот суурин байгуулж, сүм хийд олныг бүтээсэн байна. Мөн ангийн зориулалттай шонхор шувуугаараа алдартай байв.
Одоогийн Өвөр Монголын нутаг Алшаа чуулганы Эзний хошуунд Гашуун нуур байсны орчим цайзат хэрмэн хана, харуулын цамхаг, суварганы үлдэгдэл бүхий “Хар хот”-ын балгасыг Марко Пологийн тэмдэглэн үлдээсэн Тангудын Эзний хэмээх хот мөн хэмээн үзэх болсон ба эндээс олдсон археологийн дурсгалууд нь эртний Тангудын өв соёлын үнэтэй өгөгдөхүүн болж байна. 1907 онд Козлов П.К торгуудын ноён Даш бэйлээс зөвшөөрөл авч анхны малтлагыг хийснээс хойш олон удаагийн судалгаа шинжилгээний ангиуд малтлага хийж олон мянган Тангуд хэл дээрх ном, хуйлмал болон гар бичмэл, модон бараас гадна шашны зураг, урлал, торгон зураг, барилгын материал, багаж хэрэгсэл олноороо олджээ. Мөн Юан гүрний үеийн дөрвөлжин үсэг болон Монгол бичгийн дурсгал олдсоныг Өвөр Монголын судлаач Чимэддорж судалж байгаа юм байна.
Энэ хот анх 1032 онд байгуулагдсан бөгөөд Тангуд улсын худалдааны төв болон өргөжжээ. 1226 онд Чингис хаан уг хотыг эзлэн авснаас хойш, Хархорин, Занаду, Күмүл буюу Хамиг холбосон замын уулзвар болсон уг хот Монголчуудын удирдлага дор хөгжин цэцэглэж, Хубилай хааны үед 3 дахин өргөжин, Их Юан гүрний дараа Тогоон Төмөр хааны Хятадын Мин улсын эсрэг байлдах байлдааны бэлтгэл суурь хот болж байжээ. Торгууд түмний домгоор 1372 онд Монголын цэргийн жанжин Хар баатар Хятадын Мингийн цэрэгт энд бүслэгдсэн байна. Хятадууд хотын усны эх үүсвэр болсон Эзний голын гольдролыг өөрчлөн хотын гадуур урсгах болгосон байна. Хар баатар гэр бүлээ болон амиа хорлон цэргүүд нь хятадуудад алагдан хотоо автжээ гэхээс гадна нөгөө хувилбар нь Хар баатар хэрмийг цоолж цэргүүдийн хамт оргон гарчээ гэдэг ба үнэхээр хэрмийн үлдэгдэлд морьтой хүн багтах цөмөлсөн ором байдаг байна. Үүний дараагаар усан хангамж дутагдсан, хятадуудад талуулсан зэргээс үүдэн уг хот балгас болон хувирчээ.
Одоо Ганьсу, Шинжиан мужуудад Даншианууд нэрээр 400000 гаруй хүн, Сичуанд Киан үндэсний 200000 гаруй хүмүүс байдгийг Тангудуудын хойчис хэмээдэг байна.
Thursday, August 6, 2009
Эртний ДНХ-Хүннү-Орчин үеийн ДНХ
Монголын тал нутагт анхны төрт улсыг байгуулсан бидний өвөг дээдэс болох
Хүн нарыг чухам ямар хэлээр ярьж байсан, ямар үндэс угсааны хүмүүс байсан
талаар одоог хүртэл маргасаар, бараг булаацалдах нь халаг байдаг
(Монгол, Түрэг, Перс, холимог г.м) билээ. Арга ч үгүй биз, Төв болон Зүүн Азийг хамарсан анхдагч хүчирхэг Эзэнт гүрэн болохоор тэр байх. Хятадын домгийн чанартай бичлэгт Хятадын эртний домгийн улсын хаан өөрийн төрлийн нэгэн нөхрийг албат нарынх нь хамт Ордос руу цөлснөөр Хүн нар бий болов гэсэн нь бий ч энэ бол ор тас худал зүйл юм. Магадгүй цөлөгдсөн байж болох ч Хүн нарын өвөг дээдэс болох учиргүй бөгөөд гарал үүслийн хувьд ч тэр хэл, соёл, бичиг үсэг, шашин суртал цаашлаад генетикийн талаараа Хятадаас тэс өөр болох нь олон зүйлээр нотлогдсон билээ. Хожим Хүн гүрний үед хятадын Хан улсын цэргийн жанжид Хүн нарт олзлогдон тэдэнд хүчээ өгч байсан, Шанью нар “энх ургийн гэрээ” байгуулан Хятадын Хан улсаас алба татвар авч Тангийн гүнжийг эхнэр болгон авдаг байсан ч өргөн хэмжээгээр генетикийн солилцоо явагдаагүй, Хятад гүнжээс төрсөн хүүхдүүд улс төрийн бодлогод нөлөөгүй байсан юм.
Хүн нарыг Монгол, Унгар, Булгар, Түрэг угсаатан (Казах, Узбэк, Киргиз, Уйгар) болон Тунгус угсаатан (Якут, Манж) нар өвөг дээдсээ хэмээн тайлбарлах явдал түгээмэл байдаг ч баттай тогтоосон зүйл саяхныг хүртэл байгаагүй юм. Гэхдээ тэд Их гүрэн байх үедээ Монгол, Түрэг, Түнгүс угсаатнаас гадна Европ угсааны Скифүүд, Юэжчи аймаг зэргийг нэгэн дээвэр дор нэгтгэн захирч байсны хувьд эдгээр улс түмнүүд өвөг дээдсээ хэмээн үзэх бүрэн үндэстэй юм. Хожим Хүн гүрний бууралтын үед өмнөд хойд хоёр хэсэгт хуваагдан өмнөд Хүн нарын нэлээн хэсэг нь хойд хятадад суурьшан бослого тэмцэл гарган хамжлага маягтай байснаар зарим нь хятадад уусан, зарим нь (30000 хүн) хятадын зүүн Хан улсын задралаар зүүнш нүүж Солонгос очсон мэдээ ч байдаг болохоор хойд Хятад болон Солонгост тэдний удмынхан цөөн ч атугай байх нь магадтай юм. Хойд Хүн нарын хувьд тэд шахагдан нэгэн хэсэг нь баруунш нүүж гурван зуу орчим жил чимээ алдран байснаа хожим 4-6-р зуунд түүхийн тавцнаа дахин тодорч Европын түүхэнд гүнзгий мөр үлдээсэн билээ.
1943 онд Монгол Оросын хамтарсан експедиц Эгийн голын хөндийгөөс МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 2-р зуунд хамаарах Хүн нарын оршуулгын газрыг олж илрүүлэн шинжлэх ухааны эргэлтэнд оруулсан байдаг. Эндээс олдсон 60 гаруй сайн хадгалагдсан гавлын ясанд Франц, Унгарын эрдэмтэд митохондрын буюу зөвхөн эхээс дамждаг, Ү-хромосомын буюу эцгээс дамждаг, автосомын буюу аль алинаас нь дамждаг ДНХ-ийн судалгааг 2003 оноос хийж эхэлсэн байна. Олонхи эрдэмтэдийн үздэгчлэн Ази Европ хүмүүсийн генетикийн солилцоо нэлээн хожим явагдсан гэдэг ойлголтыг энэ судалгаа няцаасан байна. Учир нь эдгээр ясны ДНХ-ээс Европ угсаатантай ижил төсөө ажиглагдсан бөгөөд тэр үеийн Хүн нар 10% Европ, 90% Азийн шинжийг агуулсан генетикийн холимог бүрдэлтэй гарсан нь бүр Хүн гүрэн байгуулагдахаас нэлээн өмнө Ази Европ хүмүүсийн генетикийн солилцоо эрчимтэй явагдсан болохыг харуулж байна.
Ингээд эрдэмтэдийн хийсэн судалгааны үр дүнг 2006 оны 4 сард Америкийн “Бие махбодийн хүн судлал” хэмээх сэтгүүлд нийтэлснийг тэр хэвээр нь сийрүүлэв.
Судалгааны өгүүлэл
Монголын хүн амын үүсэл гарал: Эртний ба орчин үеийн ДНХ-ийн
генетик бүтцийн шинжилгээ
Эртний ДНХ-Хүннү-орчин үеийн ДНХ
Эгийн голын хөндийгөөс (Монголын хойд хэсэг) олдсон 2300 жилийн настай Хүннүгийн
хүмүүсийн олдвороос авсан болон одоогийн Монголын хоёр бүлэг хүмүүс болох: олдвор олдсон газраас сонгосон хүмүүс (Эгийн голын хөндий орчим 100 км-ээс дотогш), Монголын бусад хэсгээс сонгосон хүмүүсээс авсан сорьцын өгөгдөхүүнд цөмийн (автосомын болон Ү-хромосомын богино тандемийн давтамж) ба митохондрын (өндөр хэлбэлзэлтбүс I) харьцуулсан судалгаа хийсэн юм. Энэ харьцуулсан шинжилгээний гол зорилго нь Монголын нутаг дахь одоогийн болон эртний хүмүүсийн хооронд генетикийн уялдаа холбоо адил төстэй шинж байгаа эсэхэд үнэлэлт өгөх явдал байв.
Мөн эртний Хүннү хүмүүсийг (сорьц) одоогийн Якутуудын өвгийн аль нэгтэй харьцуулсан судалгаанаас, Якутын одоогийн хүмүүсээс авсан өгөдөхүүн, ном хэвлэлд гарсан Түрк хүмүүсийн өгөгдөхүүнийг энэхүү судалгаандаа хамруулан судалсан. Бидний судалгааны гол үр дүн нь Хүннүгийн генетикийн ижил төсөө Монголын янз бүрийн цаг хугацааны болон газарзүйн байрлалаас авсан өгөгдөхүүнд ажиглагдсан явдал байлаа. Энэ үр дүн Монголын нутаг дахь Түрк болон Монголын овог аймгууд цаг хугацааны уртад генетикийн солилцооноосоо илүүтэйгээр соёлын солилцоо хийжээ гэсэн таамаглалд хүргэж байна.
Үүнээс гадна бидний урьд нь таамаглаж байсанчлан Якутын өвөг дээдэс Хүннү аймгуудын дунд олдсонгүй.
...гэжээ. Эндээс үзэхэд Хүн нар нь яахын аргагүй бидний өвөг дээдэс болох нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэй болон баталгаажихаас гадна Хүн нар өвөг Монголчууд байсан, өвөг Монголчууд байсан юм чинь өвөг Монгол хэлтэй байсан байхнаа гэх бяцхан бардамнал төрснийг нуух нь илүүц биз ээ.
Хүн нарыг чухам ямар хэлээр ярьж байсан, ямар үндэс угсааны хүмүүс байсан
талаар одоог хүртэл маргасаар, бараг булаацалдах нь халаг байдаг
(Монгол, Түрэг, Перс, холимог г.м) билээ. Арга ч үгүй биз, Төв болон Зүүн Азийг хамарсан анхдагч хүчирхэг Эзэнт гүрэн болохоор тэр байх. Хятадын домгийн чанартай бичлэгт Хятадын эртний домгийн улсын хаан өөрийн төрлийн нэгэн нөхрийг албат нарынх нь хамт Ордос руу цөлснөөр Хүн нар бий болов гэсэн нь бий ч энэ бол ор тас худал зүйл юм. Магадгүй цөлөгдсөн байж болох ч Хүн нарын өвөг дээдэс болох учиргүй бөгөөд гарал үүслийн хувьд ч тэр хэл, соёл, бичиг үсэг, шашин суртал цаашлаад генетикийн талаараа Хятадаас тэс өөр болох нь олон зүйлээр нотлогдсон билээ. Хожим Хүн гүрний үед хятадын Хан улсын цэргийн жанжид Хүн нарт олзлогдон тэдэнд хүчээ өгч байсан, Шанью нар “энх ургийн гэрээ” байгуулан Хятадын Хан улсаас алба татвар авч Тангийн гүнжийг эхнэр болгон авдаг байсан ч өргөн хэмжээгээр генетикийн солилцоо явагдаагүй, Хятад гүнжээс төрсөн хүүхдүүд улс төрийн бодлогод нөлөөгүй байсан юм.
Хүн нарыг Монгол, Унгар, Булгар, Түрэг угсаатан (Казах, Узбэк, Киргиз, Уйгар) болон Тунгус угсаатан (Якут, Манж) нар өвөг дээдсээ хэмээн тайлбарлах явдал түгээмэл байдаг ч баттай тогтоосон зүйл саяхныг хүртэл байгаагүй юм. Гэхдээ тэд Их гүрэн байх үедээ Монгол, Түрэг, Түнгүс угсаатнаас гадна Европ угсааны Скифүүд, Юэжчи аймаг зэргийг нэгэн дээвэр дор нэгтгэн захирч байсны хувьд эдгээр улс түмнүүд өвөг дээдсээ хэмээн үзэх бүрэн үндэстэй юм. Хожим Хүн гүрний бууралтын үед өмнөд хойд хоёр хэсэгт хуваагдан өмнөд Хүн нарын нэлээн хэсэг нь хойд хятадад суурьшан бослого тэмцэл гарган хамжлага маягтай байснаар зарим нь хятадад уусан, зарим нь (30000 хүн) хятадын зүүн Хан улсын задралаар зүүнш нүүж Солонгос очсон мэдээ ч байдаг болохоор хойд Хятад болон Солонгост тэдний удмынхан цөөн ч атугай байх нь магадтай юм. Хойд Хүн нарын хувьд тэд шахагдан нэгэн хэсэг нь баруунш нүүж гурван зуу орчим жил чимээ алдран байснаа хожим 4-6-р зуунд түүхийн тавцнаа дахин тодорч Европын түүхэнд гүнзгий мөр үлдээсэн билээ.
1943 онд Монгол Оросын хамтарсан експедиц Эгийн голын хөндийгөөс МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 2-р зуунд хамаарах Хүн нарын оршуулгын газрыг олж илрүүлэн шинжлэх ухааны эргэлтэнд оруулсан байдаг. Эндээс олдсон 60 гаруй сайн хадгалагдсан гавлын ясанд Франц, Унгарын эрдэмтэд митохондрын буюу зөвхөн эхээс дамждаг, Ү-хромосомын буюу эцгээс дамждаг, автосомын буюу аль алинаас нь дамждаг ДНХ-ийн судалгааг 2003 оноос хийж эхэлсэн байна. Олонхи эрдэмтэдийн үздэгчлэн Ази Европ хүмүүсийн генетикийн солилцоо нэлээн хожим явагдсан гэдэг ойлголтыг энэ судалгаа няцаасан байна. Учир нь эдгээр ясны ДНХ-ээс Европ угсаатантай ижил төсөө ажиглагдсан бөгөөд тэр үеийн Хүн нар 10% Европ, 90% Азийн шинжийг агуулсан генетикийн холимог бүрдэлтэй гарсан нь бүр Хүн гүрэн байгуулагдахаас нэлээн өмнө Ази Европ хүмүүсийн генетикийн солилцоо эрчимтэй явагдсан болохыг харуулж байна.
Ингээд эрдэмтэдийн хийсэн судалгааны үр дүнг 2006 оны 4 сард Америкийн “Бие махбодийн хүн судлал” хэмээх сэтгүүлд нийтэлснийг тэр хэвээр нь сийрүүлэв.
Судалгааны өгүүлэл
Монголын хүн амын үүсэл гарал: Эртний ба орчин үеийн ДНХ-ийн
генетик бүтцийн шинжилгээ
Эртний ДНХ-Хүннү-орчин үеийн ДНХ
Эгийн голын хөндийгөөс (Монголын хойд хэсэг) олдсон 2300 жилийн настай Хүннүгийн
хүмүүсийн олдвороос авсан болон одоогийн Монголын хоёр бүлэг хүмүүс болох: олдвор олдсон газраас сонгосон хүмүүс (Эгийн голын хөндий орчим 100 км-ээс дотогш), Монголын бусад хэсгээс сонгосон хүмүүсээс авсан сорьцын өгөгдөхүүнд цөмийн (автосомын болон Ү-хромосомын богино тандемийн давтамж) ба митохондрын (өндөр хэлбэлзэлтбүс I) харьцуулсан судалгаа хийсэн юм. Энэ харьцуулсан шинжилгээний гол зорилго нь Монголын нутаг дахь одоогийн болон эртний хүмүүсийн хооронд генетикийн уялдаа холбоо адил төстэй шинж байгаа эсэхэд үнэлэлт өгөх явдал байв.
Мөн эртний Хүннү хүмүүсийг (сорьц) одоогийн Якутуудын өвгийн аль нэгтэй харьцуулсан судалгаанаас, Якутын одоогийн хүмүүсээс авсан өгөдөхүүн, ном хэвлэлд гарсан Түрк хүмүүсийн өгөгдөхүүнийг энэхүү судалгаандаа хамруулан судалсан. Бидний судалгааны гол үр дүн нь Хүннүгийн генетикийн ижил төсөө Монголын янз бүрийн цаг хугацааны болон газарзүйн байрлалаас авсан өгөгдөхүүнд ажиглагдсан явдал байлаа. Энэ үр дүн Монголын нутаг дахь Түрк болон Монголын овог аймгууд цаг хугацааны уртад генетикийн солилцооноосоо илүүтэйгээр соёлын солилцоо хийжээ гэсэн таамаглалд хүргэж байна.
Үүнээс гадна бидний урьд нь таамаглаж байсанчлан Якутын өвөг дээдэс Хүннү аймгуудын дунд олдсонгүй.
...гэжээ. Эндээс үзэхэд Хүн нар нь яахын аргагүй бидний өвөг дээдэс болох нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэй болон баталгаажихаас гадна Хүн нар өвөг Монголчууд байсан, өвөг Монголчууд байсан юм чинь өвөг Монгол хэлтэй байсан байхнаа гэх бяцхан бардамнал төрснийг нуух нь илүүц биз ээ.
Wednesday, August 5, 2009
Уйгаруудын тухай
“Шин жиан Уйгар уу, Уйгарстан уу, Дорнод Туркистан уу”
Төв Азийн соёл уламжлал, үндэстнүүдийн түүхэнд гүнзгий мөр үлдээсэн 4000 жилийн түүхтэй эртний маш гайхамшигт соёл иргэншлтэй энэ ард түмний археологийн дурсгалууд Берлин, Лондон, Парис, Токио, Санкт Петербург, Шинэ Дэли хотуудын музейд халгалагдан байна. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр шинжилгээний експедици Уйгарстаны (одоогийн Шинжиан Уйгарын Өөртөө Засах Орныг Уйгарстан гэв) торгоны замын бүс нутагт археологийн судалгаа явуулж Европ, Америк, Японы судлаачдын гайхаш шагшралыг төрүүлсэн агуйн сүм хийдүүд, сүмийн үлдэгдэл, ханын чимэг зураг, ном бичгийн дурсгал олж олны хүртээл болгожээ. Эдгээр олдвор болон гар урлалын зүйлс бичиг баримт нь энэ бүс нутагт маш өндөр соёл иргэншил байсныг илтгэж байгаа юм. Мөн 981-984 онуудад Харахожагийн Уйгарын хаант улсад очсон Хятадын элч Ван Яандэгийн тэмдэглэлд “Уйгарын хаант улсын энэ их соёлыг гайхаад баршгүй, сайхан сүм хийд, ханын чимэглэл зураг, хөшөө баримал, цамхаг гандирас, цэцэрлэг, байшин барилгын гайхамшгийг тодорхойлон бичихийн аргагүй , тэд ваар сав болон алт мөнгөн урлал хийхдээ үнэхээр чадварлаг” гэж байв. (гэсэн хэдий ч хятадууд зэрлэг ху нар л гэдэг шүү дээ) Уйгарстанд археологийн судалгаагаар 77 агуйн сүм хийдийг илрүүлсэн ба тэдгээр нь ихэнхи нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөмбөгөр оройтой ихэвчлэн 4 тасалгаатай, тасалгаа бүр нь бурханы хөрөг зурган чимэглэлтэй ханатай, тааз нь зуу зуун бурханы зурагтай зарим хана нь Будда болон түүнийг хүрээлсэн байгаль, амьтан, эд зүйлс болон Энэтхэг, Перс, Европ архадын зурагтай (зургийн зарим нь энгийн зарим нь үнэхээр шүтээн урлагийн сод бүтээлүүд) байсан байна. Эмнэлэг анагаах ухаан өргөн цар хүрээтэй сайн хөгжсөн байлаа. Сүн улсын сурвалжаас үзвэл хятадын анагаах ухаанаас илүү өндөр хөгжсөн, тэдний маш олон төрлийн эм, эмийн ургамлыг хятадууд мэддэггүй байжээ. Зарим судлаачдын үздэгээр зүүгээр анагаах ухаан нь хятадын бус Уйгар гаралтай гэдэг. Уйгарууд хөгжмийн өндөр соёлтой бөгөөд 62 төрлийн хөгжмийн зэмсэг байдгаас айл бүр нь Дутар гэх хөгжмийн зэмсгийг гэртээ байлгадаг гэжээ. Уйгарын аман зохиолын баатарлаг туульсийн дуулал нь 12 мугам ба энэ нь тэдний хөгжмийн гол хэлбэр сонгодог хэв маяг бөгөөд ЮНЕСКО-ийн хүн төрөлхтөний соёлын өвд бүртгэгдсэн байдаг. Эртний Уйгарууд Арамей бичгээс эхтэй Согд бичгээс эх аван өөрсдийн босоо бичиг үсгийг зохион хэрэглэж байснаар Бурханы болон Манейхист шашны зохиол бүтээлүүдийн орчуулга мөн шүлэг найраг, тууж өгүүллэг, баатарлаг туульсуудыг бүтээжээ. (Монгол бичгийн эх) 11-р зуунаас хүмүүс нь лалын шашинд ихээр орж Фарс Урду бичигтэй адил Араб суурьтай түрэг бичгийг хэрэглэж эхэлжээ. Уйгарын хүч чадал, нэр нөлөө, алдар суу, соёл иргэншил нь Төв Азид мянган жил дуурсан байгаад Манжийн ноёрхолоор огцом үгүй болжээ.
Уйгарууд нь түрэг угсаатны бүлэгт багтдаг үндэстэн бөгөөд Шинжиан Уйгарын өөртөө засах оронд төвлөрөн суудаг. 1990 оны хүн амын тооллогоор Шинжиан Уйгарын өөртөө засах оронд 7.2 сая Уйгар үндэстэн бүртгэгджээ. Мөн Казахстан, Киргизстан, Узбекистанд байх бөгөөд цөөн тоогоор Монгол, Пакистан, Афганистан, Турк, Орост байх ажээ.
Уйгар хэмээх нэрний тухайд гэвэл Хятад сурвалжуудад Хөх түрэгийн үед анх үзэгдэж эхэлсэн ба Түрэгийн харъяан дахь суурьшмал иргэдийг нүүдэлчин иргэдээс ялган дуудсан байснаас үэхэд Уйгарууд эрт дээр үеэс суурьшмал хүмүүс байсан гэж үзэх үндэстэй юм. Тэгэхдээ Уйгар хэмээх нэрний тухайд одоог хүртэл нэгдмэл ойлголтонд хүрээгүй байгаа бөгөөд Тогуз- огуз буюу 9 аймгийн нэгдлийн нэг аймаг нь Уйгарууд нэртэй байсан, Хятадын сурвалж дахь Хуй ху гэдгээс, түрэг хэлний “түргэн хүмүүс” (уйга-хурдан, ур- хүн) гэдгээс үүссэн хэмээх 3 баримтлал голлож байна. 386-534 он буюу хойд Вэй улсын үеийн хятад сурвалжид Уйгар буюу Тэлэ аймгуудыг Гаочэ (өндөр тэрэгт) гэдэг байсан байна.
Уйгарууд анх Алтайн уулсын баруун талаас гарч хөгжөөд (Алтай олон үндэстний өлгий нутаг) Уйгаруудын өвөг төмөр боловсруулах өндөр ур чадвар бүхий Тэлэ аймгуудын жижиг эвсэл байгуулан Динлины бүрэлдэхүүнд байгаад 7-р зуунд Уйгарын хаант улсыг байгуулснаар тус улсын иргэдийг Уйгарууд нэрийн дор ойлгон байсан ба 9-р зуунд Уйгарын эзэнт улс унасны хойно Киркизүүдэд түрэгдэн Таримын хөндий Турфанд ирж Тугаруудтай холилдон одоогийн Уйгар үндэстний суурийг тавьжээ. Тугаруудыг эрт цагт Хүннүд (Утгыг нь бодсон ч гэсэн Хүннү гэхийн оронд Рэнчин абугайн бичиж байсанчлан Хүн гүрэн, Хүн улс Хүн нар гэмээр байгаа юм) цохигдон Таримын хөндийд ирсэн Юэжчи аймаг, хожмын Кушанчуудын нэг хэсэг гэж үздэг (зарим нь тусдаа гэх нь бий) ба тэд Энэтхэг-европ язгуурын хэл, бичиг үсэгтэй Индо Ари угсааны буюу европжуу төрхийн бурханы шашинт улс түмэн байжээ. Одоогийн Уйгар хүмүүсийн генетикийн судалгаанд өрнө болон дорнын хүн судлалын онцлог шинжүүд холилдон байх ажээ. Судалгаагаар тэдний генетикийн бүрэлдэхүүн хэсгийн 60% нь европ (европоос гадна дундад болон өмнөд ази буюу энэтхэг, пакистан, шри ланка) 40% нь зүүн ази (монгол япон хятад солонгос зүүн өмнөд азийн номхон далайн уугуул филлипин тайван) өвгийн холимог буюу 107-146 үе (нэг үе нь 20 жил) буюу 2140-2920 жилийн өмнөөс эхлэн холилдсон гэх үзүүлэлт гарсан байна.
Түрэг угсааны Тэлэ аймгуудын холбоо (“Тогуз- огуз” буюу “9 аймаг”-Уйгар, Сыр-Тардуш, Басмыл, Огуз, Хазар, Аланчууд, Киргиз, Тува, Якут) гарал үүслийн хувьд тэднээс өөр угсаатан болох Хүн гүрэнд МЭӨ 300 онд дийлдэн захиргаанд нь оров. Хүн гүрэн задарсны хойно хэсэг тусгаар оршин байсан тэднийг Нирун улс эрхшээлдээ оруулжээ. Нирун улсын хүч доройтсон үед Тэлэ аймгийн холбоо Монголын тал нутагт ноёрхохын төлөө Хөх Түрэгийн эсрэг тэмцэлдэн 546 онд хийсэн амжилтгүй тулалдаанд дийлдэн захирагджээ. 600 онд Хятадын Сүй улс Туул голын хөндийд нутаглан бүхий 10000 гэр өрхтэй Уйгар (Хятад сурвалжид Уйгар хэмээх нэр анх гарсан нь энэ бөлгөө) аймгийн хан Эрхэт Тэгинтэй Хөх Түрэгийн эсрэг холбоо тогтоосон байна. 611 онд Сыр-тардуш аймгаар удирдуулсан (Уйгар аймаг 2-р зэрэглэлд байв) Тэлэ аймгийн холбоо Хятадтай холбоолон ХөхТүрэгийн эсрэг тэмцэн 630 онд Түрэгийн анхны эзэнт улсыг унагав. 646 онд Тэлэ аймгийн холбоонд Уйгар аймаг зонхилох болж хаан Түмтү Илтбэр нь Хятадын хаанаас цол хүртэн Сыр-тардушийн ноёрхолыг унагав. Монголын тал нутаг дахь Уйгарын ноёрхол удсангүй 683 онд хаан Тугайг Хөх Түргэд ялагдан Сэлэнгийн хөндий рүү шахагджээ. 742 онд Уйгарууд Харлуг болон Басмылуудтай хамтран 2-р Хөх Түрэгийн эсрэг босч 744 оны Таласын шийдвэрлэх тулалдаанд ялж, Басмылчууд Түрэгийн нийслэлийг авч хаан Эзмишийг олзолсон авч холбоотнуудын дунд хагарал гаран Уйгар Харлуг хоёр хамсан Басмылчуудыг цохин удирдагчийг нь цаазлан хороож албат иргэдийг нь хамжлага боол болгон заримыг нь хятадад боол болгон зарсан байна. Ингээд Уйгарын удирдагч Күтлүг Билэг Кэл хэмээх цолтойгоор Монголын тал нутагт хаан сууж Алтайн овог аймгуудыг захирсан Уйгарын хаант улсыг үндэслэн Харлугуудад баруун хязгаарыг мэдүүлж (хожим Чингис хааны зарлигаар Хубилай ноён цэрэглэн ороход Харлугуудын Арслан хаан элсэн дагажээ) Этүгэн ууланд Орд балык (Орд балгад) нийслэлийг бариулжээ. Тэрээр 747 онд өөд болж отгон хүү Буянчур нь Эл Этмиш Билэг Хаан болж хятадтай хилийн олон худалдааны боомт нээж, Сэлэнгийн хөндийд Бай балик (баян балгас) хотыг барьж, бүх талын нүүдэлчдийг эрхэндээ оруулав. 755 онд хятадын Тан улсын хаан дотоодын Ань Лушаны бослогыг даран хүч эс хүрэлцэн Уйгараас тусламж хүссэний дагуу хятадын босогчдыг даралцаж, өмнө зүгээс довтолсон Төвдүүдийг няцаан хариуд нь Тан улсаас алба татвар авах болж, Хятадын Нинго гүнжийг авав. 756 онд өөрсдийн тал нутгийн өрсөлдөгч болох Енесейн Киргизүүдийг цохин хааныг нь цаазлав. 759 онд Буянчур хан найран дээр хэтэртлээ их архи ууснаас өөд болж хүү Тэнгэр бэхи нь Хөтлүг Дархан Сэнгүн Хаан хэмээгдэв. Тэнгэр бэхи 762 онд Танмулсын хааны хүсэлтээр тэдэнтэй хавсран Төвдийн эсрэг байлдаж Тан улсын Төвдүүдэд алдсан баруун нийслэл нь болох Чангааныг эргүүлэн авч өгсөн байна. Энэ үеэр тэрээр Ираны Манихейст ламтай уулзан уг шашинд орж Уйгарын шашин болгожээ. 779 онд Тэнгэр бэхи Орд балгадад байсан Согдын худалдаачдын ятгалгаар Хятад руу довтлон хятадыг эзлэх төлөвлөгөө зохиосон хэдий ч түүний авга ах Тунбага Дархан хятадад уусах аюултай хэмээн эсэргүүцэж, улмаар бослого гарган хаан болон түүний хүрээний 2000 язгууртныг цаазлан өөрийгөө Алп Күтлүг Билэг Хаан хэмээн хаан сууснаар Уйгар дотоодын хямралд орж эхэлсэн байна. Тэрээр Уйгарыг бутрахаас сэргийлж шинэ хатуу чанд хууль цааз гарган мөрдүүлж, Киргизүүдийг довтлон энэ удаад тэднийг шууд харъяандаа оруулсан байна. 795 онд түүнийг үхсэнээр Уйгарт дотоодын тэмцэл өрнөн бутралын аюул занал нүүрлэн байх үед Күтлүг хэмээх цэргийн жанжин өөрийгөө Ай Тэнгэрид Илиг Бүлмыш Алп Күтлүг Үлэг Билэг хэмээн хаанаар зарлаж Яглагарын удмын хаанчлал эцэс болж Едизийн удмын хаанчлал эхэлжээ. Тэрээр хатуу чанга удирдлагаар Уйгарыг нэгэн удаагийн бутралаас аварсан хэдий ч урьдын хүчирхэг идтэй Уйгар үгүй болсон байв. 808 онд түүний хүү Хан Тэнгэрид Илиг Бүлмыш Алп Кишлиг Билэг нэрээр хаан ор сууж Дундад Ази руу хандсан худалдааг сайжруулан Согд хүртэл худалдаа хийх болж, 821 онд Төвдүүдийн довтолгоог няцааж байв. 824 онд түүнийг өнгөрсний хойно Уйгарт хаан ширээний тэмцэл хүчтэй өрнөн хаан ор суух ёстой түүний дүү Касар 832 алагдаж, 839 онд Күрэбир хэмээх сайд хүчээр хаан ширээг булаав. Мөн онд Уйгарын эдийн засгийн суурь болсон мал сүрэг олноор үхэж үрэгдэн өлсөглөн гарч дотоодод тогтворгүй байдал үүсчээ. 840 оны намар Уйгарын 9 сайдын нэг Күрэбирийн өрсөлдөгч Хүлүг Бага гэгч Киргизрүү зугтан Киргизтэй хамсан 80000 морьт цэргээр Уйгарыг довтлов. Киргизүүд Орд балгад болон бусад хот балгадыг тонон дээрэмдэж галдан шатааж сэргэхгүйгээр сүйдлэн, Күрэбирийг барьж цаазалжээ. Уйгарын сүүлийн удирдагч Үгэ Ордост очин 841 онд хятадын Шаанжи мужийн нутгийг эзлэн 6 жилийн турш Киргизүүд болон Тан улсын хилийн цэрэг, өөрийн өрсөлдөгч болох Күрэбирийн ах Ормузыг дэмжигч нартай тэмцсээр 847 онд алагджээ. Ингэж Монголын тал нутагт Киргизүүдын ноёрхол эхэлж Уйгарын хаант улс мөхөж Уйгарууд Төв Азиар нэг таржээ.
Киргизүүдэд шахагдсан Уйгарууд 3 улс үүсгэжээ. Хамгийн зүүн талынх нь одоогийн Ганьсу мужид 848-1036 онуудад тогтсон Ганжоугийн хаант улс буюу ШарУйгарууд байсан ба энд шарын шашин ихэд дэлгэрчээ. Тэд 1028-1036 онуудад Тангуд улстай хүнд хүчир дайн хийсний эцэст ялагдан Тангудын хаант улсад уусан нийлсэн байна.
Уйгаруудын нэг хэсэг нь Харахожагийн хаант улсыг 856-866 онуудад байгуулсан ба энэ улс нь Турфан, Бэшбалык, Күмүл буюу Хами, Куча хотуудыг хамран (3 улсын голд нь) оршиж, манихейзм болон буддын шашны аль алиныг нь хөгжүүлэн Уйгаруудын соёлын төв болж байв. Харахожа буюу манайхны мэддэгээр Идүүд (удирдагчдынх нь цол) улс нь 856-1209 он хүртэл тусгаар улс байгаад 1209 онд Их Монгол Улсад дагаар оржээ. Энэ тухай “Монголын нууц товчоон” д: - “Уйгадын Идүгүд Чингис хаанд элчин илгээжүхүй. Адкираг, Дарбай хоёр элчээрээ өчиж илгээхдээ:
“Үүл арилж Эх наран үзсэн мэт Мөс арилж Мөрөн ус олсон мэт
Чингис хааны нэр алдар сонсож маш баясав. Чингис хаан соёрхвоос, Алтан бүсний горхиноос Ал дээлийн үртэснээс олбоос тавдугаар хөвүүн чинь болж, хүч өгсү” хэмээн өчиж илгээжүхүй. Тэр үгэнд Чингис хаан соёрхож, хариу өгүүлж илгээрүүн: “Охин бээр өгье. Тавдугаар хөвүүн болтугай. Алт, мөнгө, сувд, тана, хоргой, таж магнаг, торго аваад, Идүгүд иртүгэй” хэмээж илгээвээс, Идүгүд соёрхогдов хэмээн баясч, алт, мөнгө, сувд, тана, хоргой, таж магнаг, торго агуурс аваад, Идүгүд ирж, Чингис хаанд уулзав. Чингис хаан Идүгүдийг соёрхож, Ал Алтуныг өгөв” гэжээ. Эндээс үзэхэд тус улс алт эрдэнэс болон хоргой торго хийдэг баян улс байсан байна. Идүүдийн улс 1369 он хүртэл Монголын вассал улсаар оршин тогтнож байв.
Хамгийн баруун захын улс ньТэнгэр таг уулын баруун тал Чу голын сав хүртэл нүүсэн Уйгарууд 840 онд байгуулсан Хара ханлиг (Хараханид) улс бөгөөд 940-1212 он хүртэл Түркистан Мавереннахрт ноёрхож байв. Дашрамд дурдахад хара ханид гэдэг нь их хаант улс гэсэн үг юм байна, Монголчууд бид байдаг чадлаараа гэхийг хар худаараа хар чадлаараа хэмээн ярьдаг нь Уйгарын энэ хара гэдэг үг болов уу гэж бодож байна. 934 онд Хара ханлигийн улс Султан Сатуг Бугра хааны үед Лалын шашинд орж 940 онд Харлугуудыг эзлэн Исламын холбоог байгуулсан байна. Самаркандын Самманидтай хамтран өөрснийгөө Исламыг Бурханы шашинт Уйгарын Идүгүдээс хамгаалагч хэмээн үзэх болжээ. Нийслэл нь эхлээд Чу голын хөндийд Балгасун гэж байгаад сүүлд Кашгар луу шилжжээ. Энэ үед Хараханлигт Түрэг соёл урлаг ихээхэн хөгжиж лалын шашны сүм хийд, сургууль байгуулагдан, гүүр, жингийн өртөө нээгдэн байгуулагдаж Кашгар, Бухар, Самарканд хотууд сургууль соёлын төв болж байлаа. Энэ үеийн нэг чухал дурсгал бол Юүсүф Балгасуны 1060-1070 онуудад бичсэн монголчилбол аз жаргалыг авчрах эрдэм мэдлэг буюу “Хутагт билэг” бичигджээ. Иранд Түрк Селжүкүүд хүчирхэгжих үед тэдний вассал болж байгаад хожим нь Хар Киданы мэдэлд оржээ. 1125 онд Кидан улс Алтан улсаар мөхөөгдөхөд Елюй Даш Киданы үлдэгдлийг авч (100,000 киданчууд гэдэг) Тэнгэр уулын баруун талд хүрэн Хар Киданы суурийг тавьж, 1134 онд Балгасун хот, улмаар Кашгар, Хотан, Бэшбалыкыг эзлэн, 1137 онд Хужанд болсон тулалдаанд Хараханидыг цохиж, Ферганы хөндийд ноёрхолоо тогтоов. 1141 онд Киданчууд Катваны тулалдаанд баруун Хараханидыг цохин Трансоксанид ноёрхолоо тогтоон Кваразмын султаныг алба бариулах болгожээ. Ингэж Хара хожа буюу Идүүд болон Хара ханидууд Хар Киданд алба барьдаг дагуул улсууд болжээ. 1208 онд Монголчуудад цохиулсан Найманы үлдэгдэл Хүчлүг хунтайжийн хамтаар Хар Киданд орогнон байгаад 1211 онд хүчлүг Киданы хааныг алж улсыг нь булааж, Хар Киданыг унагасан авч 1218 онд Монголчууд Хүчлүгийг нэхэн ирж устгаснаар Хараханид Чингис хааны захиргаанд оров. Уйгаруудын байгуулсан эдгээр улсууд урьдын Уйгарын идэрхэг хүчирхэг байсны хэмжээнд хүрээгүй боловч Төв Азийн урлаг, шинжлэх ухаан, худалдаа арилжааг амжилттай хөгжүүлж тод мөрөө үлдээсэн юм.
Чингис хаан Ил Тарвагатай, Кашгараас Трансоксани (одоогийн Узбекстан Түркменистан) хүртэлх одоогийн Төв Азийн станууд болон Ираны хойд хэсгийг Цагаадайд өвлөн үлдээснээр Цагаадайн мэдэлд Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд байж байгаад Мөнх хааны дараагаар Их Монгол улс задархад Эртиш мөрнөөс Афганы Газни хот Трансоксаноос Таримын хөндий хүртэл газар нутагтай, Цагаадайн удмын Монгол удирдлагатай Цагаадайн улс гэгдэн 1346 онд Газан хааныг өнгөрсний хойно баруун (Трансоксани) зүүн (Могулистан) (хожим барууныг нь Кашгар зүүнийг нь Уйгарстан гэх болсон) хэсэгт хуваагдах хүртэл оршин тогножээ. (зарим түүх Цагаадайн улсыг 1500 онд мөхсөн гэх нь бий) Баруун хэсгийг Караунасчууд голлон хэд хэдэн аймгийн толгойлогчид мэдэн захирч ёс төдий хан тодруулдаг байв. Зүүн хэсгийг 1347-1363 он хүртэл Төглөг Төмөр захиран Монголчуудын дунд эрх мэдлээ нэмэгдүүлэн Лалын шашныг жөгжүүлж, 1360-1361 онуудад хоёронтоо баруун хэсгийг нэгтгэх оролдлого хийсэн боловч баруун хэсгийн аймгуудын удирдагчдыг бүрэн захиргаандаа оруулж чадахгүй байсаар 1363 онд өөд болсноор Могулчууд Трансоксанийг орхин гарч Трансоксанийг Караунасын Амир Хусейн хяналтандаа авчээ. Доголон Төмөр өөрийгөө Чингис хааны хойчис хэмээн зарлаж, Цагадайн улсыг сэргээхээр Амир Хусейнтай тэмцэлдэж эхлэн 1366 онд Хусейн болон Сербедар нарыг бут цохин Самаркандыг авч, 1369 онд Трансоксанид ноёрхолоо тогтоон 1370 онд Эмир гэгдэн Цагаадайг улсыг залгамжлан 30 гаран жил байлдан дагуулал хийж, Афганд Хератын, Персэд Ширазын, Иракт Багдадын, Энэтхэгт Дэлийн, Сирид Дамаскусын захирагчдыг байлдан дарж газар нутгаа тэлжээ. Тэрээр Оттомон Түрэгийг Ангорт цохисны дараа Монголын эзэнт гүрнийг дахин байгуулах зорилгоор Хятадын Мин улсыг дайлахаар явах замдаа 1405 онд өөд болж, түүний байгуулсан эзэнт гүрэн 1447 он хүртэл түүний хүү Хератад нийслэлсэн Шах Рукийн захиргаан дор оршин байв. Цагаадайн улсын зүүн хэсгийг Цагаадайн удмынхан захирсаар зарим үед Төмрийн удмынхантай найрамдаж холбоолох, зарим үед байлдах зэргээр 17-р зуун хүрч Уйгарын Апаг Хожа болон түүний удмын Хожижануудын шашны дэглэмд байр сууриа алдсан юм. Трансоксани болон Таримын хөндийн (одоогийн Уйгарстан) бүс нутгийг Доглатын Могол аймгаас гаралтай Цагаадай болон Төмөрийн удмынханы ноёлох ангийн нэрээр Могулистан гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ бүс нутгийн хүн амын хэл соёл нь Төмөрийнхөний Энэтхэгт байгуулсан Моголын эзэнт улстай (Төмөрийн удмын Бабур 1492 онд 11 настайдаа Самаркандад хаан сууж, 1526 онд Энэтхэгийг эзлэн их Моголын эзэнт улсыг байгуулсан нь 1707 он буюу Британичуудын ирэх хүртэл 181 жил оршин тогтножээ) адилхан бүрэн түрэгжиж, исламжжээ. Цагаадайн хаант улсын үед Харханлигийн соёл тэргүүлэн исламын соёл хүчирхэгжин Харахожагийн буддистууд лалын шашинд орцгоосон бөгөөд ноёрхогч ангийг Моголчууд, суурин хүмүүс, худалдаачдыг Сартууд, тариачдыг Таранчууд гэдэг байв. Энэ нэршил Турфан Кашгараас гадна Трансоксанид ч гэсэн Төмөрийнхөн эсвэл Цагаадайн удмынханы хэн нь төр барихаас үл шалтгаалан адилхан байв. Одоогийн Узбек болон Уйгарт одоог хүртэл энэ ойлголт хүчтэй байдаг байна. Цагаадайн улсын хожуу үеийн Уйгарстан ихээхэн тогтворгүй байж, Цагаадайн удмынханы захиргаан дор Кашгар, Яркенд, Күмүл зэргээр төвлөрсөн өөр хоорондоо байлдаант улсуудад хуваагдан, энэ дайн тулаандаа Төмөрийнхөн болон Трансоксани, Халимаг, Энэтхэгийн Дэли дэх Моголын захирагчаас тусламж авах ба авахыг оролдож байжээ. Үүний жишээ нь 16 зууны эхээр Цагаадайн удмын Мирза Хайдар Курган дайнд сүйрсэн Кашгараасаа зугтан Төмөрийнхөний Ташкентад ирж өөрийн үеэл Энэтхэгийн Дэлигийн захирагчаас Кашмирын захирагч болох зөвшөөрөл авч байсныг алдарт Тарих и Рашиди бичин үлдээжээ. Энэ мэт тогтворгүй байдлаас үүдэн 17-р зуунд Цагаадайн удмынхан байр сууриа алдсан билээ. 17-р зууны сүүлчээр Нагшбандын Ага Таглык, Хара Таглык нарын хооронд засаглалын төлөөх тэмцэл өрнөн Уйгарстаныг бүхэлд нь хамарч эцсийн бүлэгт Апаг Хожа улс төр болоод шашны тэргүүнээр тодорчээ. Цагаадайн удмын сүүлчийн захирагч нь Апагийн удам Уйгарстаны захирагч Хожижантай гэрлэн, нөхрийгөө нас барсны хойно харгис хэрцгийгээрээ нэрд гарсан Ханум Паша нэрээр түүхэнд үлдсэн алтан ургийн гүнж байв. Тэрээр Уйгарстаныг өөрөө захиран байхын тулд Хожижаны болон Цагаадайн удмын өрсөлдөгчдөө хүйс тэмтэрч, Цагаадайн удмын сүүлчийн тайжийг амьдаар нь усанд үйн буцалган алж байжээ. Түүний үед Уйгарстан аллага таллага, харгислалаар дүүрэн байж эмх замбараагаа алджээ.
1678-1680 онуудад Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Уйгарстанд довтлон Күмүл, Турфан, Кашгар, Яркендыг авч, 1685 онд Сайрам, Самарканд, Бухар хотуудыг эзэлснээр Зүүн гарчууд энэ бүс нутагт ноёрхох болсон байна. 1759 онд Манжууд Зүүнгарыг эзлэн Ил Тарвагатай Таримын хөндийн хойд хэсэгт ноёрхолоо тогтоон 1864 он хүртэл Уйгарстаныг захирчээ. Энэ хугацаанд Уйгарууд Манжийн эсрэг 42 удаа бослого тэмцэл гарган 1864 оны бослогоор амжилт олж Яакуб Бэк ийн удирдлага дор манжийн захирагчдыг Уйгарстанаас хөөн Иэтишар (долоон хотын улс-Кашгар, Яаркэнд, Хотан, Аксу, Куча, Хорла, Турфан) буюу Кашгарын хаант улсыг байгуулсан нь 1873 онд Оттоманы эзэнт улс, 1872 онд Хаант Орос, 1874 онд Их Британиар хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1876 онд Манжийн хаан Зуо Зонтан жанжинд үлэмж хэмжээний цэрэг өгч довтлуулсанд Оросуудын түрэлтээс айсан Британичууд Хон Конг дахъ Бостон банкаараа дамжуулан манжуудад зээл олгох замаар Манжуудыг дэмжжээ. Түр тусгаар тогтносон Уйгарчууд дахин Манжид эзлэгдэн, Уйгарстаныг Манжийн хааны зарлигаар 1884 оны 11 сарын 18-нд “шинэ эзэмшил газар” буюу Шин жиан хэмээн нэрлэх болсон ажээ. Ингэж нэрлэхээс өмнө Уйгарстаныг буюу Таримын хөндийн Харлуг эртний Уйгар Цагаадайн аялга хэлээр яригч, Могол Хожижан удирдлагатай Таранчууд Сартууд түмний нутгийг Манжууд болон Хятадууд Хуй жиан буюу исламын газар нутаг гэдэг байжээ. Харин Исламын ертөнц тэднийг Могулистан болон Зүүн Түркистан гэдэг юм. Уйгарууд өөрсниийгөө суурьшлаараа Кэриэнүүд, Хотангууд, Кашгарчууд хэмээнэ. Хожим Хятадын коммунистууд Шинжиан Уйгар хэмээх болсон байна. Алинаар нь дуудах нь таны мэдэх хэрэг. Төв Ази дахь Орос Английн “Их тоглоом” Афганаас эхлэн Тажик Узбек Уйгар хүртэлх 13-17-р зуунд бүрэлдэн тогтсон Могулистан угсаатны соёлыг задлан бутаргажээ. Тэд адилхан соёл уламжлалтай Перс хэлтэн Шийт шашинтан, Суннит шашинтай түрэг хэлтэнүүдээс бүрдсэн Цагаадайн улсуудыг хагаралдуулан, хооронд нь зохиомол шугам татан одоогийн Тажик, Узбек үндэстнийг бий болгов. Кашгар (Уйгарстан) болон Андижаны(Үзбэк) адилхан Сарт-Таранчуудыг Уйгар болон Узбэк хэмээх 2 үндэстэн болгожээ. Одоо Турфан, Күмүл буюу Хами, Корла, Кашгар, Яаркенд, Иэнгиссар, Хотан, Гулжа зэрэг Таримын хөндийн хүн зоныг Уйгарууд гэх болжээ.
Манжийн төр унаснаар Уйгарстан Хятадын Гоминданы (бүгд найрамдах нам) цэргийн дарангуйлагчдын захиргаанд оржээ. 1920-иод оноос Уйгарын үндэсний үзэл сэргэн Хятадын эрх баригчдын эсрэг тэмцэн байсан ба хожим Уйгар хэмээгдэх нэртэй болсон Турфаны яруу найрагч Абдулхалик “Уяган” нэртэй шүлгээ зохиожээ. (түүнийг 1933 онд хятадын цэргийн дарангуйлагч Шэн Шикай баривчлан хорьж, тамлан хороожээ) 1921 онд ЗөвлөлтүүдТашкентад Уйгарын лидерүүдтэй уулзсанаар анх байгуулагдсан Уйгарын үндэсний коммунист байгууллага болох хувьсгалт бүлгэм 1926 хүртэл буюу Оросууд Уйгарстан дахь Хятадын гоминданы засаглалыг хүлээн зөвшөөрч, худалдааны гэрээ байгуулах хүртэл Кашгарт үйл ажиллагаа явуулж байсан байна. Уйгарууд тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцсээр 1933, 1944 онд хоёронтоо Гоминданы эсрэг тэмцэлдээ амжилт олж Зүүн Түркистаны Бүгд Найрамдах Улсыг Сталины дэмжлэгтэйгээр байгуулжээ (Оспаны тухай, Монголчуудын оролцоо хэр байсан зэргийг тусад нь тодруулах хэрэгтэй болов уу). 1949 онд Хятадын үндэсний үзэлтнүүд Коммунистуудад ялагдан Маогийн БНХАУ гарч ирэхэд Уйгарууд Коммунист хятадын холбоонд байхыг зөвшөөрөхгүй байв. Энэ үеэр Зүүн Түркистаны Бүгд Найрамдах Улсын ихэнхи дээд албан тушаалтан, удирдагч нар онгоцны ослоор осолдсон байна (хувь зохиол уу, аллага уу). Энэ осол Маотай холбоотой байхыг (Сталин ч гэсэн) үгүйсгэх аргагүй учир нь ослын дараахан генерал Ван Зэнээр удирдуулсан Хятадын ардын чөлөөлөх армиийн цэрэг яаравчлан орж ирсэн байна. Үлдсэн удирдагчдыг Сайпадин Эзиз гэгч этгээд баривчлан хорьж, Мао Зүүн Түркистаныг Шинжиан Уйгарын Өөртөө Засах Орон болгож ЗТБНУ-ын армийн үлдэгдлийг Ардын чөлөөлөх армид хүчээр нэгтгэн Сайпадин Эзизийг автономийн анхны КН-ын дарга болгов. Олон олон Уйгар сэхээтэн, үндэсний үзэлтнүүд Турк болон барууны улсууд руу дүрвэжээ. 1949 оноос хойш олон олон эрх чөлөөний хөдөлгөөн тэмцлүүд гарсан ба автономи болгосноос хойш хятадын засгийн газрын дэмжлэг шийдвэрээр олон хятадуудыг Уйгарстанд нүүлгэн суурьшуулж, бизнес эрхлүүлэн өргөжүүлж, одоо хятадууд олонхи болохоор барахгүй голлох бизнест давамгайлах болжээ.
“Хөхбайраг” хэмээх энэ туг Уйгарын эрх чөлөөний хөдөлгөөний бэлэг тэмдэг болдог бөгөөд хятадын нутаг дэвсгэр дээр хэрэглэхийг хятадууд хуулиар хорьсон байдаг юм байна. Уйгарын улс төрийн хүчнүүд тайван замаар эрх чөлөө тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэн Пан Түрэгийн болон Зүүн Туркистаны нам зэрэг байгууллагуудын дэмжлэгийг хүлээн, Зүүн Туркистаны Лалын Хөдөлгөөн, Зүүн Туркистаны Чөлөөлөх Байгууллага зэрэг нь “Хятадын засгийн газар Уйгарын үндэсний үзэлтнүүдийг террорист нэрийн дор хавчин мөрдөх болсноор барахгүй, ялангуяа 2001 оны 9 сарын 11-ний Америк дахь алан хядах үйл ажиллагаанаас хойш террорын эсрэг тэмцэх болсон дэлхий нийтийн дэмжлэгийг авах, тэр нэрийн дор Уйгар үндэстний шашин соёлын эсрэг үйлдэл хийх, тусгаар тогтнох хүсэл эрмэлзлийг нь мохоон дарах болон хүний эрхийн эсрэг хүчирхиййлэл явуулж байна” хэмээн мэдэгдэх болжээ. 2009 онд Барак Обама Гуантанамод 7 жил хоригдож байсан 4 уйгарыг мөрдөн байцаалтын явцад 9:11-т оролцоотой гэх нотолгоогүй, мөн ямар ч гэмт хэрэгт оролцоогүй гэж үзсэн тул суллах шийдвэр гаргажээ. Харин Хятадын засгийн газар тэднийг террорист хэмээн хятадад тушаахыг шаардан Бермуд Паллаугаар мөрдөн мөшгөж байна.
Уйгарстаны дотоод байдал тийм ч таатай, тайван бус байгааг 1997 оны Гулжагийн хэрэг явдал, 2009 оны 7 сарын Үрэмчи хотод гарсан үймээнээр 197 хүн эрсдсэн зэргээр бид гадарлах болсон билээ.
Эцэст нь Абдулхалиг Уйгурын 1921 онд Турпанд зохиосон “Сэрэгтүн” буюу ”Уяган” хэмээх шүлгийг чадан ядан Монгочилсоноо дор талбив.
СЭРЭГТҮН
Хөөе, хөөрхий Уйгар минь сэрээч, хангалттай унтлаа бус уу
Амь амьдрал чинь дэнчинд тавигдан байна бус уу
Хөөе, чи амь амьдралынхаа төлөө тэмцэхгүй буюу
Амь амьдралын тань төгсөл ирэх бус уу, төгсөл ирэх бус уу
Босоод зогс, толгойгоо дээш нь өргө, дахин бүү зүүрмэглэ
Буруутан дайснаа дар, дархан цолоо мандуул
Хэрэвзээ нүдээ нээж орчноо үл харах аваас
Харуусалтай төгсгөл ирэх нь гарцаагүй буюу
Бие махбодь чинь амьгүй мэт байна
Сөнөл мөхөлд юунд ийм хайхарамжгүй хандана вэ
Миний дуудлагаар юунд үл хөдлөнө
Сэрж сэхэлгүй яах гэж мөхөх замыг сонгоно вэ
Нүдээ томоор нээ, эргэн тойрноо хар
Ирээдүй, түмнийхээ тухай сайтар бод
Нэгэнтээ энэ боломжийг бүү алд
Эс тэгвээс уй гашуугаас өөр зүйл үлдэнэ гэж үү, үлдэнэ гэж үү
Сэтгэл минь шаналж байна, Уйгар минь
Садан төрөл минь, Нөхөр минь, Ах минь
Сэтгэлээн сэмлэн чамайг дуудахад минь
Сэрж сэргээч, яагаа вэ та минь
Харамсах нэгэн өдөр ирэх вий
Миний дуудлагыг хожимдож сонссон байх вий
Халаг хөөрхий хэмээн хэлэх цаг ирэх вий
Миний юу гэснийг хожимдож ойлгох вий.
Төв Азийн соёл уламжлал, үндэстнүүдийн түүхэнд гүнзгий мөр үлдээсэн 4000 жилийн түүхтэй эртний маш гайхамшигт соёл иргэншлтэй энэ ард түмний археологийн дурсгалууд Берлин, Лондон, Парис, Токио, Санкт Петербург, Шинэ Дэли хотуудын музейд халгалагдан байна. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр шинжилгээний експедици Уйгарстаны (одоогийн Шинжиан Уйгарын Өөртөө Засах Орныг Уйгарстан гэв) торгоны замын бүс нутагт археологийн судалгаа явуулж Европ, Америк, Японы судлаачдын гайхаш шагшралыг төрүүлсэн агуйн сүм хийдүүд, сүмийн үлдэгдэл, ханын чимэг зураг, ном бичгийн дурсгал олж олны хүртээл болгожээ. Эдгээр олдвор болон гар урлалын зүйлс бичиг баримт нь энэ бүс нутагт маш өндөр соёл иргэншил байсныг илтгэж байгаа юм. Мөн 981-984 онуудад Харахожагийн Уйгарын хаант улсад очсон Хятадын элч Ван Яандэгийн тэмдэглэлд “Уйгарын хаант улсын энэ их соёлыг гайхаад баршгүй, сайхан сүм хийд, ханын чимэглэл зураг, хөшөө баримал, цамхаг гандирас, цэцэрлэг, байшин барилгын гайхамшгийг тодорхойлон бичихийн аргагүй , тэд ваар сав болон алт мөнгөн урлал хийхдээ үнэхээр чадварлаг” гэж байв. (гэсэн хэдий ч хятадууд зэрлэг ху нар л гэдэг шүү дээ) Уйгарстанд археологийн судалгаагаар 77 агуйн сүм хийдийг илрүүлсэн ба тэдгээр нь ихэнхи нь тэгш өнцөгт хэлбэртэй бөмбөгөр оройтой ихэвчлэн 4 тасалгаатай, тасалгаа бүр нь бурханы хөрөг зурган чимэглэлтэй ханатай, тааз нь зуу зуун бурханы зурагтай зарим хана нь Будда болон түүнийг хүрээлсэн байгаль, амьтан, эд зүйлс болон Энэтхэг, Перс, Европ архадын зурагтай (зургийн зарим нь энгийн зарим нь үнэхээр шүтээн урлагийн сод бүтээлүүд) байсан байна. Эмнэлэг анагаах ухаан өргөн цар хүрээтэй сайн хөгжсөн байлаа. Сүн улсын сурвалжаас үзвэл хятадын анагаах ухаанаас илүү өндөр хөгжсөн, тэдний маш олон төрлийн эм, эмийн ургамлыг хятадууд мэддэггүй байжээ. Зарим судлаачдын үздэгээр зүүгээр анагаах ухаан нь хятадын бус Уйгар гаралтай гэдэг. Уйгарууд хөгжмийн өндөр соёлтой бөгөөд 62 төрлийн хөгжмийн зэмсэг байдгаас айл бүр нь Дутар гэх хөгжмийн зэмсгийг гэртээ байлгадаг гэжээ. Уйгарын аман зохиолын баатарлаг туульсийн дуулал нь 12 мугам ба энэ нь тэдний хөгжмийн гол хэлбэр сонгодог хэв маяг бөгөөд ЮНЕСКО-ийн хүн төрөлхтөний соёлын өвд бүртгэгдсэн байдаг. Эртний Уйгарууд Арамей бичгээс эхтэй Согд бичгээс эх аван өөрсдийн босоо бичиг үсгийг зохион хэрэглэж байснаар Бурханы болон Манейхист шашны зохиол бүтээлүүдийн орчуулга мөн шүлэг найраг, тууж өгүүллэг, баатарлаг туульсуудыг бүтээжээ. (Монгол бичгийн эх) 11-р зуунаас хүмүүс нь лалын шашинд ихээр орж Фарс Урду бичигтэй адил Араб суурьтай түрэг бичгийг хэрэглэж эхэлжээ. Уйгарын хүч чадал, нэр нөлөө, алдар суу, соёл иргэншил нь Төв Азид мянган жил дуурсан байгаад Манжийн ноёрхолоор огцом үгүй болжээ.
Уйгарууд нь түрэг угсаатны бүлэгт багтдаг үндэстэн бөгөөд Шинжиан Уйгарын өөртөө засах оронд төвлөрөн суудаг. 1990 оны хүн амын тооллогоор Шинжиан Уйгарын өөртөө засах оронд 7.2 сая Уйгар үндэстэн бүртгэгджээ. Мөн Казахстан, Киргизстан, Узбекистанд байх бөгөөд цөөн тоогоор Монгол, Пакистан, Афганистан, Турк, Орост байх ажээ.
Уйгар хэмээх нэрний тухайд гэвэл Хятад сурвалжуудад Хөх түрэгийн үед анх үзэгдэж эхэлсэн ба Түрэгийн харъяан дахь суурьшмал иргэдийг нүүдэлчин иргэдээс ялган дуудсан байснаас үэхэд Уйгарууд эрт дээр үеэс суурьшмал хүмүүс байсан гэж үзэх үндэстэй юм. Тэгэхдээ Уйгар хэмээх нэрний тухайд одоог хүртэл нэгдмэл ойлголтонд хүрээгүй байгаа бөгөөд Тогуз- огуз буюу 9 аймгийн нэгдлийн нэг аймаг нь Уйгарууд нэртэй байсан, Хятадын сурвалж дахь Хуй ху гэдгээс, түрэг хэлний “түргэн хүмүүс” (уйга-хурдан, ур- хүн) гэдгээс үүссэн хэмээх 3 баримтлал голлож байна. 386-534 он буюу хойд Вэй улсын үеийн хятад сурвалжид Уйгар буюу Тэлэ аймгуудыг Гаочэ (өндөр тэрэгт) гэдэг байсан байна.
Уйгарууд анх Алтайн уулсын баруун талаас гарч хөгжөөд (Алтай олон үндэстний өлгий нутаг) Уйгаруудын өвөг төмөр боловсруулах өндөр ур чадвар бүхий Тэлэ аймгуудын жижиг эвсэл байгуулан Динлины бүрэлдэхүүнд байгаад 7-р зуунд Уйгарын хаант улсыг байгуулснаар тус улсын иргэдийг Уйгарууд нэрийн дор ойлгон байсан ба 9-р зуунд Уйгарын эзэнт улс унасны хойно Киркизүүдэд түрэгдэн Таримын хөндий Турфанд ирж Тугаруудтай холилдон одоогийн Уйгар үндэстний суурийг тавьжээ. Тугаруудыг эрт цагт Хүннүд (Утгыг нь бодсон ч гэсэн Хүннү гэхийн оронд Рэнчин абугайн бичиж байсанчлан Хүн гүрэн, Хүн улс Хүн нар гэмээр байгаа юм) цохигдон Таримын хөндийд ирсэн Юэжчи аймаг, хожмын Кушанчуудын нэг хэсэг гэж үздэг (зарим нь тусдаа гэх нь бий) ба тэд Энэтхэг-европ язгуурын хэл, бичиг үсэгтэй Индо Ари угсааны буюу европжуу төрхийн бурханы шашинт улс түмэн байжээ. Одоогийн Уйгар хүмүүсийн генетикийн судалгаанд өрнө болон дорнын хүн судлалын онцлог шинжүүд холилдон байх ажээ. Судалгаагаар тэдний генетикийн бүрэлдэхүүн хэсгийн 60% нь европ (европоос гадна дундад болон өмнөд ази буюу энэтхэг, пакистан, шри ланка) 40% нь зүүн ази (монгол япон хятад солонгос зүүн өмнөд азийн номхон далайн уугуул филлипин тайван) өвгийн холимог буюу 107-146 үе (нэг үе нь 20 жил) буюу 2140-2920 жилийн өмнөөс эхлэн холилдсон гэх үзүүлэлт гарсан байна.
Түрэг угсааны Тэлэ аймгуудын холбоо (“Тогуз- огуз” буюу “9 аймаг”-Уйгар, Сыр-Тардуш, Басмыл, Огуз, Хазар, Аланчууд, Киргиз, Тува, Якут) гарал үүслийн хувьд тэднээс өөр угсаатан болох Хүн гүрэнд МЭӨ 300 онд дийлдэн захиргаанд нь оров. Хүн гүрэн задарсны хойно хэсэг тусгаар оршин байсан тэднийг Нирун улс эрхшээлдээ оруулжээ. Нирун улсын хүч доройтсон үед Тэлэ аймгийн холбоо Монголын тал нутагт ноёрхохын төлөө Хөх Түрэгийн эсрэг тэмцэлдэн 546 онд хийсэн амжилтгүй тулалдаанд дийлдэн захирагджээ. 600 онд Хятадын Сүй улс Туул голын хөндийд нутаглан бүхий 10000 гэр өрхтэй Уйгар (Хятад сурвалжид Уйгар хэмээх нэр анх гарсан нь энэ бөлгөө) аймгийн хан Эрхэт Тэгинтэй Хөх Түрэгийн эсрэг холбоо тогтоосон байна. 611 онд Сыр-тардуш аймгаар удирдуулсан (Уйгар аймаг 2-р зэрэглэлд байв) Тэлэ аймгийн холбоо Хятадтай холбоолон ХөхТүрэгийн эсрэг тэмцэн 630 онд Түрэгийн анхны эзэнт улсыг унагав. 646 онд Тэлэ аймгийн холбоонд Уйгар аймаг зонхилох болж хаан Түмтү Илтбэр нь Хятадын хаанаас цол хүртэн Сыр-тардушийн ноёрхолыг унагав. Монголын тал нутаг дахь Уйгарын ноёрхол удсангүй 683 онд хаан Тугайг Хөх Түргэд ялагдан Сэлэнгийн хөндий рүү шахагджээ. 742 онд Уйгарууд Харлуг болон Басмылуудтай хамтран 2-р Хөх Түрэгийн эсрэг босч 744 оны Таласын шийдвэрлэх тулалдаанд ялж, Басмылчууд Түрэгийн нийслэлийг авч хаан Эзмишийг олзолсон авч холбоотнуудын дунд хагарал гаран Уйгар Харлуг хоёр хамсан Басмылчуудыг цохин удирдагчийг нь цаазлан хороож албат иргэдийг нь хамжлага боол болгон заримыг нь хятадад боол болгон зарсан байна. Ингээд Уйгарын удирдагч Күтлүг Билэг Кэл хэмээх цолтойгоор Монголын тал нутагт хаан сууж Алтайн овог аймгуудыг захирсан Уйгарын хаант улсыг үндэслэн Харлугуудад баруун хязгаарыг мэдүүлж (хожим Чингис хааны зарлигаар Хубилай ноён цэрэглэн ороход Харлугуудын Арслан хаан элсэн дагажээ) Этүгэн ууланд Орд балык (Орд балгад) нийслэлийг бариулжээ. Тэрээр 747 онд өөд болж отгон хүү Буянчур нь Эл Этмиш Билэг Хаан болж хятадтай хилийн олон худалдааны боомт нээж, Сэлэнгийн хөндийд Бай балик (баян балгас) хотыг барьж, бүх талын нүүдэлчдийг эрхэндээ оруулав. 755 онд хятадын Тан улсын хаан дотоодын Ань Лушаны бослогыг даран хүч эс хүрэлцэн Уйгараас тусламж хүссэний дагуу хятадын босогчдыг даралцаж, өмнө зүгээс довтолсон Төвдүүдийг няцаан хариуд нь Тан улсаас алба татвар авах болж, Хятадын Нинго гүнжийг авав. 756 онд өөрсдийн тал нутгийн өрсөлдөгч болох Енесейн Киргизүүдийг цохин хааныг нь цаазлав. 759 онд Буянчур хан найран дээр хэтэртлээ их архи ууснаас өөд болж хүү Тэнгэр бэхи нь Хөтлүг Дархан Сэнгүн Хаан хэмээгдэв. Тэнгэр бэхи 762 онд Танмулсын хааны хүсэлтээр тэдэнтэй хавсран Төвдийн эсрэг байлдаж Тан улсын Төвдүүдэд алдсан баруун нийслэл нь болох Чангааныг эргүүлэн авч өгсөн байна. Энэ үеэр тэрээр Ираны Манихейст ламтай уулзан уг шашинд орж Уйгарын шашин болгожээ. 779 онд Тэнгэр бэхи Орд балгадад байсан Согдын худалдаачдын ятгалгаар Хятад руу довтлон хятадыг эзлэх төлөвлөгөө зохиосон хэдий ч түүний авга ах Тунбага Дархан хятадад уусах аюултай хэмээн эсэргүүцэж, улмаар бослого гарган хаан болон түүний хүрээний 2000 язгууртныг цаазлан өөрийгөө Алп Күтлүг Билэг Хаан хэмээн хаан сууснаар Уйгар дотоодын хямралд орж эхэлсэн байна. Тэрээр Уйгарыг бутрахаас сэргийлж шинэ хатуу чанд хууль цааз гарган мөрдүүлж, Киргизүүдийг довтлон энэ удаад тэднийг шууд харъяандаа оруулсан байна. 795 онд түүнийг үхсэнээр Уйгарт дотоодын тэмцэл өрнөн бутралын аюул занал нүүрлэн байх үед Күтлүг хэмээх цэргийн жанжин өөрийгөө Ай Тэнгэрид Илиг Бүлмыш Алп Күтлүг Үлэг Билэг хэмээн хаанаар зарлаж Яглагарын удмын хаанчлал эцэс болж Едизийн удмын хаанчлал эхэлжээ. Тэрээр хатуу чанга удирдлагаар Уйгарыг нэгэн удаагийн бутралаас аварсан хэдий ч урьдын хүчирхэг идтэй Уйгар үгүй болсон байв. 808 онд түүний хүү Хан Тэнгэрид Илиг Бүлмыш Алп Кишлиг Билэг нэрээр хаан ор сууж Дундад Ази руу хандсан худалдааг сайжруулан Согд хүртэл худалдаа хийх болж, 821 онд Төвдүүдийн довтолгоог няцааж байв. 824 онд түүнийг өнгөрсний хойно Уйгарт хаан ширээний тэмцэл хүчтэй өрнөн хаан ор суух ёстой түүний дүү Касар 832 алагдаж, 839 онд Күрэбир хэмээх сайд хүчээр хаан ширээг булаав. Мөн онд Уйгарын эдийн засгийн суурь болсон мал сүрэг олноор үхэж үрэгдэн өлсөглөн гарч дотоодод тогтворгүй байдал үүсчээ. 840 оны намар Уйгарын 9 сайдын нэг Күрэбирийн өрсөлдөгч Хүлүг Бага гэгч Киргизрүү зугтан Киргизтэй хамсан 80000 морьт цэргээр Уйгарыг довтлов. Киргизүүд Орд балгад болон бусад хот балгадыг тонон дээрэмдэж галдан шатааж сэргэхгүйгээр сүйдлэн, Күрэбирийг барьж цаазалжээ. Уйгарын сүүлийн удирдагч Үгэ Ордост очин 841 онд хятадын Шаанжи мужийн нутгийг эзлэн 6 жилийн турш Киргизүүд болон Тан улсын хилийн цэрэг, өөрийн өрсөлдөгч болох Күрэбирийн ах Ормузыг дэмжигч нартай тэмцсээр 847 онд алагджээ. Ингэж Монголын тал нутагт Киргизүүдын ноёрхол эхэлж Уйгарын хаант улс мөхөж Уйгарууд Төв Азиар нэг таржээ.
Киргизүүдэд шахагдсан Уйгарууд 3 улс үүсгэжээ. Хамгийн зүүн талынх нь одоогийн Ганьсу мужид 848-1036 онуудад тогтсон Ганжоугийн хаант улс буюу ШарУйгарууд байсан ба энд шарын шашин ихэд дэлгэрчээ. Тэд 1028-1036 онуудад Тангуд улстай хүнд хүчир дайн хийсний эцэст ялагдан Тангудын хаант улсад уусан нийлсэн байна.
Уйгаруудын нэг хэсэг нь Харахожагийн хаант улсыг 856-866 онуудад байгуулсан ба энэ улс нь Турфан, Бэшбалык, Күмүл буюу Хами, Куча хотуудыг хамран (3 улсын голд нь) оршиж, манихейзм болон буддын шашны аль алиныг нь хөгжүүлэн Уйгаруудын соёлын төв болж байв. Харахожа буюу манайхны мэддэгээр Идүүд (удирдагчдынх нь цол) улс нь 856-1209 он хүртэл тусгаар улс байгаад 1209 онд Их Монгол Улсад дагаар оржээ. Энэ тухай “Монголын нууц товчоон” д: - “Уйгадын Идүгүд Чингис хаанд элчин илгээжүхүй. Адкираг, Дарбай хоёр элчээрээ өчиж илгээхдээ:
“Үүл арилж Эх наран үзсэн мэт Мөс арилж Мөрөн ус олсон мэт
Чингис хааны нэр алдар сонсож маш баясав. Чингис хаан соёрхвоос, Алтан бүсний горхиноос Ал дээлийн үртэснээс олбоос тавдугаар хөвүүн чинь болж, хүч өгсү” хэмээн өчиж илгээжүхүй. Тэр үгэнд Чингис хаан соёрхож, хариу өгүүлж илгээрүүн: “Охин бээр өгье. Тавдугаар хөвүүн болтугай. Алт, мөнгө, сувд, тана, хоргой, таж магнаг, торго аваад, Идүгүд иртүгэй” хэмээж илгээвээс, Идүгүд соёрхогдов хэмээн баясч, алт, мөнгө, сувд, тана, хоргой, таж магнаг, торго агуурс аваад, Идүгүд ирж, Чингис хаанд уулзав. Чингис хаан Идүгүдийг соёрхож, Ал Алтуныг өгөв” гэжээ. Эндээс үзэхэд тус улс алт эрдэнэс болон хоргой торго хийдэг баян улс байсан байна. Идүүдийн улс 1369 он хүртэл Монголын вассал улсаар оршин тогтнож байв.
Хамгийн баруун захын улс ньТэнгэр таг уулын баруун тал Чу голын сав хүртэл нүүсэн Уйгарууд 840 онд байгуулсан Хара ханлиг (Хараханид) улс бөгөөд 940-1212 он хүртэл Түркистан Мавереннахрт ноёрхож байв. Дашрамд дурдахад хара ханид гэдэг нь их хаант улс гэсэн үг юм байна, Монголчууд бид байдаг чадлаараа гэхийг хар худаараа хар чадлаараа хэмээн ярьдаг нь Уйгарын энэ хара гэдэг үг болов уу гэж бодож байна. 934 онд Хара ханлигийн улс Султан Сатуг Бугра хааны үед Лалын шашинд орж 940 онд Харлугуудыг эзлэн Исламын холбоог байгуулсан байна. Самаркандын Самманидтай хамтран өөрснийгөө Исламыг Бурханы шашинт Уйгарын Идүгүдээс хамгаалагч хэмээн үзэх болжээ. Нийслэл нь эхлээд Чу голын хөндийд Балгасун гэж байгаад сүүлд Кашгар луу шилжжээ. Энэ үед Хараханлигт Түрэг соёл урлаг ихээхэн хөгжиж лалын шашны сүм хийд, сургууль байгуулагдан, гүүр, жингийн өртөө нээгдэн байгуулагдаж Кашгар, Бухар, Самарканд хотууд сургууль соёлын төв болж байлаа. Энэ үеийн нэг чухал дурсгал бол Юүсүф Балгасуны 1060-1070 онуудад бичсэн монголчилбол аз жаргалыг авчрах эрдэм мэдлэг буюу “Хутагт билэг” бичигджээ. Иранд Түрк Селжүкүүд хүчирхэгжих үед тэдний вассал болж байгаад хожим нь Хар Киданы мэдэлд оржээ. 1125 онд Кидан улс Алтан улсаар мөхөөгдөхөд Елюй Даш Киданы үлдэгдлийг авч (100,000 киданчууд гэдэг) Тэнгэр уулын баруун талд хүрэн Хар Киданы суурийг тавьж, 1134 онд Балгасун хот, улмаар Кашгар, Хотан, Бэшбалыкыг эзлэн, 1137 онд Хужанд болсон тулалдаанд Хараханидыг цохиж, Ферганы хөндийд ноёрхолоо тогтоов. 1141 онд Киданчууд Катваны тулалдаанд баруун Хараханидыг цохин Трансоксанид ноёрхолоо тогтоон Кваразмын султаныг алба бариулах болгожээ. Ингэж Хара хожа буюу Идүүд болон Хара ханидууд Хар Киданд алба барьдаг дагуул улсууд болжээ. 1208 онд Монголчуудад цохиулсан Найманы үлдэгдэл Хүчлүг хунтайжийн хамтаар Хар Киданд орогнон байгаад 1211 онд хүчлүг Киданы хааныг алж улсыг нь булааж, Хар Киданыг унагасан авч 1218 онд Монголчууд Хүчлүгийг нэхэн ирж устгаснаар Хараханид Чингис хааны захиргаанд оров. Уйгаруудын байгуулсан эдгээр улсууд урьдын Уйгарын идэрхэг хүчирхэг байсны хэмжээнд хүрээгүй боловч Төв Азийн урлаг, шинжлэх ухаан, худалдаа арилжааг амжилттай хөгжүүлж тод мөрөө үлдээсэн юм.
Чингис хаан Ил Тарвагатай, Кашгараас Трансоксани (одоогийн Узбекстан Түркменистан) хүртэлх одоогийн Төв Азийн станууд болон Ираны хойд хэсгийг Цагаадайд өвлөн үлдээснээр Цагаадайн мэдэлд Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд байж байгаад Мөнх хааны дараагаар Их Монгол улс задархад Эртиш мөрнөөс Афганы Газни хот Трансоксаноос Таримын хөндий хүртэл газар нутагтай, Цагаадайн удмын Монгол удирдлагатай Цагаадайн улс гэгдэн 1346 онд Газан хааныг өнгөрсний хойно баруун (Трансоксани) зүүн (Могулистан) (хожим барууныг нь Кашгар зүүнийг нь Уйгарстан гэх болсон) хэсэгт хуваагдах хүртэл оршин тогножээ. (зарим түүх Цагаадайн улсыг 1500 онд мөхсөн гэх нь бий) Баруун хэсгийг Караунасчууд голлон хэд хэдэн аймгийн толгойлогчид мэдэн захирч ёс төдий хан тодруулдаг байв. Зүүн хэсгийг 1347-1363 он хүртэл Төглөг Төмөр захиран Монголчуудын дунд эрх мэдлээ нэмэгдүүлэн Лалын шашныг жөгжүүлж, 1360-1361 онуудад хоёронтоо баруун хэсгийг нэгтгэх оролдлого хийсэн боловч баруун хэсгийн аймгуудын удирдагчдыг бүрэн захиргаандаа оруулж чадахгүй байсаар 1363 онд өөд болсноор Могулчууд Трансоксанийг орхин гарч Трансоксанийг Караунасын Амир Хусейн хяналтандаа авчээ. Доголон Төмөр өөрийгөө Чингис хааны хойчис хэмээн зарлаж, Цагадайн улсыг сэргээхээр Амир Хусейнтай тэмцэлдэж эхлэн 1366 онд Хусейн болон Сербедар нарыг бут цохин Самаркандыг авч, 1369 онд Трансоксанид ноёрхолоо тогтоон 1370 онд Эмир гэгдэн Цагаадайг улсыг залгамжлан 30 гаран жил байлдан дагуулал хийж, Афганд Хератын, Персэд Ширазын, Иракт Багдадын, Энэтхэгт Дэлийн, Сирид Дамаскусын захирагчдыг байлдан дарж газар нутгаа тэлжээ. Тэрээр Оттомон Түрэгийг Ангорт цохисны дараа Монголын эзэнт гүрнийг дахин байгуулах зорилгоор Хятадын Мин улсыг дайлахаар явах замдаа 1405 онд өөд болж, түүний байгуулсан эзэнт гүрэн 1447 он хүртэл түүний хүү Хератад нийслэлсэн Шах Рукийн захиргаан дор оршин байв. Цагаадайн улсын зүүн хэсгийг Цагаадайн удмынхан захирсаар зарим үед Төмрийн удмынхантай найрамдаж холбоолох, зарим үед байлдах зэргээр 17-р зуун хүрч Уйгарын Апаг Хожа болон түүний удмын Хожижануудын шашны дэглэмд байр сууриа алдсан юм. Трансоксани болон Таримын хөндийн (одоогийн Уйгарстан) бүс нутгийг Доглатын Могол аймгаас гаралтай Цагаадай болон Төмөрийн удмынханы ноёлох ангийн нэрээр Могулистан гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ бүс нутгийн хүн амын хэл соёл нь Төмөрийнхөний Энэтхэгт байгуулсан Моголын эзэнт улстай (Төмөрийн удмын Бабур 1492 онд 11 настайдаа Самаркандад хаан сууж, 1526 онд Энэтхэгийг эзлэн их Моголын эзэнт улсыг байгуулсан нь 1707 он буюу Британичуудын ирэх хүртэл 181 жил оршин тогтножээ) адилхан бүрэн түрэгжиж, исламжжээ. Цагаадайн хаант улсын үед Харханлигийн соёл тэргүүлэн исламын соёл хүчирхэгжин Харахожагийн буддистууд лалын шашинд орцгоосон бөгөөд ноёрхогч ангийг Моголчууд, суурин хүмүүс, худалдаачдыг Сартууд, тариачдыг Таранчууд гэдэг байв. Энэ нэршил Турфан Кашгараас гадна Трансоксанид ч гэсэн Төмөрийнхөн эсвэл Цагаадайн удмынханы хэн нь төр барихаас үл шалтгаалан адилхан байв. Одоогийн Узбек болон Уйгарт одоог хүртэл энэ ойлголт хүчтэй байдаг байна. Цагаадайн улсын хожуу үеийн Уйгарстан ихээхэн тогтворгүй байж, Цагаадайн удмынханы захиргаан дор Кашгар, Яркенд, Күмүл зэргээр төвлөрсөн өөр хоорондоо байлдаант улсуудад хуваагдан, энэ дайн тулаандаа Төмөрийнхөн болон Трансоксани, Халимаг, Энэтхэгийн Дэли дэх Моголын захирагчаас тусламж авах ба авахыг оролдож байжээ. Үүний жишээ нь 16 зууны эхээр Цагаадайн удмын Мирза Хайдар Курган дайнд сүйрсэн Кашгараасаа зугтан Төмөрийнхөний Ташкентад ирж өөрийн үеэл Энэтхэгийн Дэлигийн захирагчаас Кашмирын захирагч болох зөвшөөрөл авч байсныг алдарт Тарих и Рашиди бичин үлдээжээ. Энэ мэт тогтворгүй байдлаас үүдэн 17-р зуунд Цагаадайн удмынхан байр сууриа алдсан билээ. 17-р зууны сүүлчээр Нагшбандын Ага Таглык, Хара Таглык нарын хооронд засаглалын төлөөх тэмцэл өрнөн Уйгарстаныг бүхэлд нь хамарч эцсийн бүлэгт Апаг Хожа улс төр болоод шашны тэргүүнээр тодорчээ. Цагаадайн удмын сүүлчийн захирагч нь Апагийн удам Уйгарстаны захирагч Хожижантай гэрлэн, нөхрийгөө нас барсны хойно харгис хэрцгийгээрээ нэрд гарсан Ханум Паша нэрээр түүхэнд үлдсэн алтан ургийн гүнж байв. Тэрээр Уйгарстаныг өөрөө захиран байхын тулд Хожижаны болон Цагаадайн удмын өрсөлдөгчдөө хүйс тэмтэрч, Цагаадайн удмын сүүлчийн тайжийг амьдаар нь усанд үйн буцалган алж байжээ. Түүний үед Уйгарстан аллага таллага, харгислалаар дүүрэн байж эмх замбараагаа алджээ.
1678-1680 онуудад Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Уйгарстанд довтлон Күмүл, Турфан, Кашгар, Яркендыг авч, 1685 онд Сайрам, Самарканд, Бухар хотуудыг эзэлснээр Зүүн гарчууд энэ бүс нутагт ноёрхох болсон байна. 1759 онд Манжууд Зүүнгарыг эзлэн Ил Тарвагатай Таримын хөндийн хойд хэсэгт ноёрхолоо тогтоон 1864 он хүртэл Уйгарстаныг захирчээ. Энэ хугацаанд Уйгарууд Манжийн эсрэг 42 удаа бослого тэмцэл гарган 1864 оны бослогоор амжилт олж Яакуб Бэк ийн удирдлага дор манжийн захирагчдыг Уйгарстанаас хөөн Иэтишар (долоон хотын улс-Кашгар, Яаркэнд, Хотан, Аксу, Куча, Хорла, Турфан) буюу Кашгарын хаант улсыг байгуулсан нь 1873 онд Оттоманы эзэнт улс, 1872 онд Хаант Орос, 1874 онд Их Британиар хүлээн зөвшөөрөгджээ. 1876 онд Манжийн хаан Зуо Зонтан жанжинд үлэмж хэмжээний цэрэг өгч довтлуулсанд Оросуудын түрэлтээс айсан Британичууд Хон Конг дахъ Бостон банкаараа дамжуулан манжуудад зээл олгох замаар Манжуудыг дэмжжээ. Түр тусгаар тогтносон Уйгарчууд дахин Манжид эзлэгдэн, Уйгарстаныг Манжийн хааны зарлигаар 1884 оны 11 сарын 18-нд “шинэ эзэмшил газар” буюу Шин жиан хэмээн нэрлэх болсон ажээ. Ингэж нэрлэхээс өмнө Уйгарстаныг буюу Таримын хөндийн Харлуг эртний Уйгар Цагаадайн аялга хэлээр яригч, Могол Хожижан удирдлагатай Таранчууд Сартууд түмний нутгийг Манжууд болон Хятадууд Хуй жиан буюу исламын газар нутаг гэдэг байжээ. Харин Исламын ертөнц тэднийг Могулистан болон Зүүн Түркистан гэдэг юм. Уйгарууд өөрсниийгөө суурьшлаараа Кэриэнүүд, Хотангууд, Кашгарчууд хэмээнэ. Хожим Хятадын коммунистууд Шинжиан Уйгар хэмээх болсон байна. Алинаар нь дуудах нь таны мэдэх хэрэг. Төв Ази дахь Орос Английн “Их тоглоом” Афганаас эхлэн Тажик Узбек Уйгар хүртэлх 13-17-р зуунд бүрэлдэн тогтсон Могулистан угсаатны соёлыг задлан бутаргажээ. Тэд адилхан соёл уламжлалтай Перс хэлтэн Шийт шашинтан, Суннит шашинтай түрэг хэлтэнүүдээс бүрдсэн Цагаадайн улсуудыг хагаралдуулан, хооронд нь зохиомол шугам татан одоогийн Тажик, Узбек үндэстнийг бий болгов. Кашгар (Уйгарстан) болон Андижаны(Үзбэк) адилхан Сарт-Таранчуудыг Уйгар болон Узбэк хэмээх 2 үндэстэн болгожээ. Одоо Турфан, Күмүл буюу Хами, Корла, Кашгар, Яаркенд, Иэнгиссар, Хотан, Гулжа зэрэг Таримын хөндийн хүн зоныг Уйгарууд гэх болжээ.
Манжийн төр унаснаар Уйгарстан Хятадын Гоминданы (бүгд найрамдах нам) цэргийн дарангуйлагчдын захиргаанд оржээ. 1920-иод оноос Уйгарын үндэсний үзэл сэргэн Хятадын эрх баригчдын эсрэг тэмцэн байсан ба хожим Уйгар хэмээгдэх нэртэй болсон Турфаны яруу найрагч Абдулхалик “Уяган” нэртэй шүлгээ зохиожээ. (түүнийг 1933 онд хятадын цэргийн дарангуйлагч Шэн Шикай баривчлан хорьж, тамлан хороожээ) 1921 онд ЗөвлөлтүүдТашкентад Уйгарын лидерүүдтэй уулзсанаар анх байгуулагдсан Уйгарын үндэсний коммунист байгууллага болох хувьсгалт бүлгэм 1926 хүртэл буюу Оросууд Уйгарстан дахь Хятадын гоминданы засаглалыг хүлээн зөвшөөрч, худалдааны гэрээ байгуулах хүртэл Кашгарт үйл ажиллагаа явуулж байсан байна. Уйгарууд тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцсээр 1933, 1944 онд хоёронтоо Гоминданы эсрэг тэмцэлдээ амжилт олж Зүүн Түркистаны Бүгд Найрамдах Улсыг Сталины дэмжлэгтэйгээр байгуулжээ (Оспаны тухай, Монголчуудын оролцоо хэр байсан зэргийг тусад нь тодруулах хэрэгтэй болов уу). 1949 онд Хятадын үндэсний үзэлтнүүд Коммунистуудад ялагдан Маогийн БНХАУ гарч ирэхэд Уйгарууд Коммунист хятадын холбоонд байхыг зөвшөөрөхгүй байв. Энэ үеэр Зүүн Түркистаны Бүгд Найрамдах Улсын ихэнхи дээд албан тушаалтан, удирдагч нар онгоцны ослоор осолдсон байна (хувь зохиол уу, аллага уу). Энэ осол Маотай холбоотой байхыг (Сталин ч гэсэн) үгүйсгэх аргагүй учир нь ослын дараахан генерал Ван Зэнээр удирдуулсан Хятадын ардын чөлөөлөх армиийн цэрэг яаравчлан орж ирсэн байна. Үлдсэн удирдагчдыг Сайпадин Эзиз гэгч этгээд баривчлан хорьж, Мао Зүүн Түркистаныг Шинжиан Уйгарын Өөртөө Засах Орон болгож ЗТБНУ-ын армийн үлдэгдлийг Ардын чөлөөлөх армид хүчээр нэгтгэн Сайпадин Эзизийг автономийн анхны КН-ын дарга болгов. Олон олон Уйгар сэхээтэн, үндэсний үзэлтнүүд Турк болон барууны улсууд руу дүрвэжээ. 1949 оноос хойш олон олон эрх чөлөөний хөдөлгөөн тэмцлүүд гарсан ба автономи болгосноос хойш хятадын засгийн газрын дэмжлэг шийдвэрээр олон хятадуудыг Уйгарстанд нүүлгэн суурьшуулж, бизнес эрхлүүлэн өргөжүүлж, одоо хятадууд олонхи болохоор барахгүй голлох бизнест давамгайлах болжээ.
“Хөхбайраг” хэмээх энэ туг Уйгарын эрх чөлөөний хөдөлгөөний бэлэг тэмдэг болдог бөгөөд хятадын нутаг дэвсгэр дээр хэрэглэхийг хятадууд хуулиар хорьсон байдаг юм байна. Уйгарын улс төрийн хүчнүүд тайван замаар эрх чөлөө тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэн Пан Түрэгийн болон Зүүн Туркистаны нам зэрэг байгууллагуудын дэмжлэгийг хүлээн, Зүүн Туркистаны Лалын Хөдөлгөөн, Зүүн Туркистаны Чөлөөлөх Байгууллага зэрэг нь “Хятадын засгийн газар Уйгарын үндэсний үзэлтнүүдийг террорист нэрийн дор хавчин мөрдөх болсноор барахгүй, ялангуяа 2001 оны 9 сарын 11-ний Америк дахь алан хядах үйл ажиллагаанаас хойш террорын эсрэг тэмцэх болсон дэлхий нийтийн дэмжлэгийг авах, тэр нэрийн дор Уйгар үндэстний шашин соёлын эсрэг үйлдэл хийх, тусгаар тогтнох хүсэл эрмэлзлийг нь мохоон дарах болон хүний эрхийн эсрэг хүчирхиййлэл явуулж байна” хэмээн мэдэгдэх болжээ. 2009 онд Барак Обама Гуантанамод 7 жил хоригдож байсан 4 уйгарыг мөрдөн байцаалтын явцад 9:11-т оролцоотой гэх нотолгоогүй, мөн ямар ч гэмт хэрэгт оролцоогүй гэж үзсэн тул суллах шийдвэр гаргажээ. Харин Хятадын засгийн газар тэднийг террорист хэмээн хятадад тушаахыг шаардан Бермуд Паллаугаар мөрдөн мөшгөж байна.
Уйгарстаны дотоод байдал тийм ч таатай, тайван бус байгааг 1997 оны Гулжагийн хэрэг явдал, 2009 оны 7 сарын Үрэмчи хотод гарсан үймээнээр 197 хүн эрсдсэн зэргээр бид гадарлах болсон билээ.
Эцэст нь Абдулхалиг Уйгурын 1921 онд Турпанд зохиосон “Сэрэгтүн” буюу ”Уяган” хэмээх шүлгийг чадан ядан Монгочилсоноо дор талбив.
СЭРЭГТҮН
Хөөе, хөөрхий Уйгар минь сэрээч, хангалттай унтлаа бус уу
Амь амьдрал чинь дэнчинд тавигдан байна бус уу
Хөөе, чи амь амьдралынхаа төлөө тэмцэхгүй буюу
Амь амьдралын тань төгсөл ирэх бус уу, төгсөл ирэх бус уу
Босоод зогс, толгойгоо дээш нь өргө, дахин бүү зүүрмэглэ
Буруутан дайснаа дар, дархан цолоо мандуул
Хэрэвзээ нүдээ нээж орчноо үл харах аваас
Харуусалтай төгсгөл ирэх нь гарцаагүй буюу
Бие махбодь чинь амьгүй мэт байна
Сөнөл мөхөлд юунд ийм хайхарамжгүй хандана вэ
Миний дуудлагаар юунд үл хөдлөнө
Сэрж сэхэлгүй яах гэж мөхөх замыг сонгоно вэ
Нүдээ томоор нээ, эргэн тойрноо хар
Ирээдүй, түмнийхээ тухай сайтар бод
Нэгэнтээ энэ боломжийг бүү алд
Эс тэгвээс уй гашуугаас өөр зүйл үлдэнэ гэж үү, үлдэнэ гэж үү
Сэтгэл минь шаналж байна, Уйгар минь
Садан төрөл минь, Нөхөр минь, Ах минь
Сэтгэлээн сэмлэн чамайг дуудахад минь
Сэрж сэргээч, яагаа вэ та минь
Харамсах нэгэн өдөр ирэх вий
Миний дуудлагыг хожимдож сонссон байх вий
Халаг хөөрхий хэмээн хэлэх цаг ирэх вий
Миний юу гэснийг хожимдож ойлгох вий.
Saturday, July 25, 2009
Оюу авдар
Манайд нэг цоожтой авдар байнаа, сонсоод байхнээ дотроо ч ёстой нэг ногоон хурганы арьс, нохойн битүү туурайнаас бусад нь байгаан байхаа, гаргаад эдэлбэл ч лус атаархахаар баяжиж хэдэн үеэрээ барж идэхгүй хоолтой болох юмдаг уу даа янз нь. Гэхдээ л багацуул бидэнд тодорхой мэдэх юм алга, томцуул л янз янзаар яриад л мэргэн сургааль айлдаад л зарим нь сургаар нь пологтож бөөлжөө л зарим нь нарийнтаж хэвтээ л юм юм л болох дог оо ер нь. Хяслантай нь нөгөө цоожоо бид чинь онгойлгож барахгүй юм даг уу даа, авдраа эвдэж ч хүчрэхгүй юм байх, нарийн ур ухаан шаардах элдэв төрлийн багаж хэрэгсэл хэрэглэн баймаажан нэг юм онгойвол онгойх... нарийн эд юм байхаа, бүдүүхэн зүйлээр ч бардаггүй балай эд юм байлгүй, тэр цоож моожийг нь онгойлгодог цөөхөн хэдэн булдруу байдаг ч зарим нь үнэрхээд зарим нь сонжоод байгааг алин бүү мэд томцуул мэргэцүүлийн үгэнд толгой эргэж ухаан булингартах нээ янз нь. Нэг их мундаг дархан нээгээд өгье гэхдээ үнэ хөлсөө ч чамгүй нэхэх төлөвтэй гэнэ болоод л явчихлаа, томцуул ч онгойлгуулна үгүй гээд л хэрэлдэж хэлцээд л багацуул мань мэт дарвиж хөөрөө л нэг тийм улай үзсэн үхэр шиг л үймчихлээ. Сүүлдээ зарим томцуул маань хүний олноор түрий барьж эз дийлэх санаатай юм даг уу даа мань мэтийгээ хань татаж онгойчихвол ч ёстой чихэр бурам ч гэж нөгөө юу л гээд л, нөгөөдүүл нь болохоор онгойвол нөгөө “Алтан өргөө”-гийн Ёмбоо Ёрвоо хоёр яалаа санаж байгаа биз гэх шүү юм яриад л тэгсэн мөртөө хэн хэн нь яг таг мэдэж байгаа юмаар ер нь маруухан даг шүү янз нь хий л хөөрөөд байхаас биш. Тэгж тэгж нэг юм томцуул 3-р номын ахад “За чи цаадахтайгаа яриад нөгөө юу яавал яачих, үнэ хөлсөө харин тэрнээс их гаргаж болохгүй шүү” болоод л нэг үеээн бодвол овоо шийдвэр гаргаж байнаа, тэгсэн чинь нэг мэргэн авга маань “Үгүй тэр яаж болдгийм иймхэн үнэ хөлсөөр цаадах чинь хийхгүй хоёрын хооронд үргээчихнэ тэгээд л нөгөө лам олдохгүй бол буцахдаа зална гэдэг шиг юм болж хөрш буян гуйг л царайчилхаас өөр замгүй болно” гэж ирээд л дахиад л манийхаа толгойг эргүүлж байнаа, нөгөө булдруу ч уг нь юм хэлээгүй л дээ манай хүн л жаахан түрүүлээд л нөгөө юу яачихсан...Өө нээрээ тийм, манай хөрш буян гэж нэг “хадны мангаа” байдгийг хэлэхээ мартаж орхиж нөгөө толгой молгой эргээд... буян гуай ч уг нь баян л даа даан ч жаахан увайгүй золиг байдгийн аягүй бол илүүг нэхэж чадах л байх олон жил сайнтай муутай хөрш явлаа уг нь жаахан аваатай өгөөтэй ч санаандаа бол аль хэдийн өр мөр бодчихсон явахаасаа сийхгүй л нөхөр дөө, гэхдээ бид чинь юугаараа дутахын, гартай бол гартай хөлтэй бол хөлтэй, толгойтой бол толгойтой... үгүй юу билээ байгаа билүү...ингээд л толгой эргээд явчихдагийнмаа. За тэгээд шаварт унасан шарын эзэн хүчтэйн үлгэрээр одоо 3-р номын ах л мэдэж дээ, манай хүн ч уг нь мундаг л яриад явдаг юм бүтээж мэднэ шүү, тэгвэл ч нэг бурам чихэрэнд цадахсан, үгүй тэгээд нэг юм онгойлгоод үзсэн чинь хоосон байвал баларлаа шүү...за тэгээд маньдаа хэдэн чихрээс өөр юм олддог болов уу яадаг бол тэгээд ч эрдэнэсээ чихэр болгох гэж дахиад л хэрүүл... 80 жил болох байлгүй, хуруудаа хүлхээд явж байсан нь ч дээр юм уу, за за мэдэхгүй ээ. Харин цаад булдруу нь онгойлгож дийлдэг л байгаа даа, аягүй бол авдрыг маань эвдээд гэрээр нэг тараагаад л ээж эгч гэр муухай болголоо гээд л дахиад бөөн хэрүүл дэгдэхвий дээ, за за хонь хургаа нийлүүлчихгүй л байя даа ядаж оройдоо тарагтай гэж...
Subscribe to:
Posts (Atom)