Сүүлийн 10 жилийн дотор генетик, хүн судлал болон археологийн шинжлэх ухааны ололтоос хамааран хүний үүслийн талаар шинэ шинэ баримт нотолгоо гарсаар байгаа бөгөөд энэ нь хүн төрөлхтөний гарал үүслийг нэг эхтэй хэмээх онолыг улам бүр тодотгосоор байна. Өнөөгийн генетикийн шинжлэх ухаан, үр удамд эцгээс дамжих Ү хромосом буюу Адамын ген (Ү хр), эхээс дамжих митохондрын ДНХ буюу Евагийн ген (мт ДНХ) зэрэг бараг үл өөрчлөгдөн холилдох генийг судалснаар хүн төрөлхтөнийг нэг эх гол ишнээс салбарлан гарсан үй олон салаа мөчиртэй мод болгон харагдуулах агаад тэрхүү модыг дэлхийн газрын зургийн хавтгайд буулгаснаар хэрхэн бид эх дэлхийгээр нэг тархан суурьшсан дүр зураг гардаг. Ген буюу ДНХ-ийн хос гинжийг 4 амин хүчлийн хэлхээнээс тогтдогийг бид бүхэн мэдэх билээ. Гэхдээ энэхүү гинж нь огт хувирдаггүй эд биш бөгөөд хэрэв хувирдаггүй асан бол өнөөгийн хүн хөгжиж бий болох нь битгий хэл үүсэх ч үгүй байсан буй заа. Нэг л амин хүчлийн байрлал солигдоход мутаци явагддаг бөгөөд 1000 үед нэг удаагийн ийм мутаци явагдсан гэж үздэг бөгөөд бидний элэнц-хуланц...элэнц-хуланц гэхчилэн 160-200 МЖӨ байсан Евийн ген, 80-аад МЖӨ-х Адамын генээс бидний үеийг хүртэл 7-15 удаагийн мутаци явагджээ.
Хүн төрөлхтөн нэг эхтэй буюу Африкаас гаралтай хэмээх онолоор 160 мянган жилийн өмнө (МЖӨ) бидний өвөг Африкт амьдарч байсан хэмээн үзэх бөгөөд одоогийн байдлаар хамгийн эртний митохондрын ДНХ болон Ү хромосомын археологийн баталгаа зүүн Африкаас олдоод байгаа билээ. Тэрхүү голомтоос160-135 МЖӨ 4 бүлэг “анчид-түүгчид” нүүж, нэг бүлэг нь урагш Сайн итгэлтийн хошуу (Бломбын агуйн олдворууд), нөгөө нэг нь баруун урагш Конгийн хөндий, гуравдах бүлэг нь баруунш Зааны ясан эрэг хүрсэн бөгөөд тэд анхны L1 хэлбэрийн мт ДНХ-г тээгчид болжээ. 4 дэх бүлэг нь зүүн хойш гарсан бөгөөд 135-115 МЖӨ Нил мөрнийг өгсөн, тэр үед ногоон байсан Сахарыг гатлан, хойд үүд гэж нэрлэгдэх хэсгээр Левант руу гарчээ. Энийг Африкаас гарсан эхний гаралт гэх бөгөөд хүний дэлхийг эзэмдэх амжилтгүй дууссан оролдлого байлаа. Учир нь дахин мөстлөгийн эрин эхэлж, уур амьсгал хүйтэрч, Левант болон тэдний гарсан үүд болох ногоон Сахар цөлжин хаагдаж 90 МЖӨ тэд устаж мөхсөн хийгээд хожим уур амьсгал өөрчлөгдөн Левант сэргэсэн үед хойд зүгээс ирсэн бидний үеэл болох Х.Неандарталиуд тэнд суурьшсан гэж дийлэнхи судлаачид хүлээн зөвшөөрдөг ч, зарим судлаачид тэднийг хожмын ихэнхи Азийнхан болон Европчуулын анхдагчид хэмээн үзэх нь бий.
85 МЖӨ Африкаас гарах хоёр дахь оролдлого хийгдсэн агаад, харин энэ удаад Улаан тэнгисийг урд хүзүүвчээр нь буюу “зовлонт үүд”-ээр гаталж Арабын хойгийн өмнөд эрэгт хүрсэн хийгээд энэ нь хүн төрөлхтний дэлхийгээр нэг тархан суурьших эхлэлийг амжилттай тавьсан үйл явдал байлаа. Энэ гарсан бүлэг хүмүүсийг L3 генийг тээгчид байсан гэх бөгөөд тэд одоогийн бүх Африк бус хүмүүсийн эх сурвалж болжээ. Дашрамд тэмдэглэхэд Библи дэх Мосесийн Египтээс дутаан улаан тэнгисийг гаталсан дүрвэлт нь дээрхи үйл явдалтай цаг хугацаа, гаталсан газрын хувьд зөрүүтэй ч домог зүйн хувьд ямар нэг шижмээр холбогдох эсэх нь сонирхол татаж байна. 25 км өргөнтэй улаан тэнгисийн урд ам нь тухайн үедээ мөстлөгийн нөлөөгөөр одоогийнхоос нарийн байсан гэж үзэх хийгээд тухайн үед далайн төвшин одоогийнхоос 80 м-ээр нам байсан гэж үздэг. Ер нь сүүлчийн хоёр мөстлөгийн үе буюу 150 000 болон 20 000 жилийн тэртээд далайн төвшин одоогийнхоос 130 метрээр нам байсан гэж үздэг.
Тэдгээр бүлэг хүмүүс нэн эрт үеэс ан хийх, ургамал түүж хэрэглэхээс гадна далайн гаралтай хүнс хэрэглэж, далайн эрэг бараадан амьдарч байсан гэх дүгнэлтийг сүүлийн үед хийх болжээ. Эритрийн нутгаас олдсон улаан тэнгисийн усан доор 6 м-ийн гүнээс олдсон 120 мянган жилийн настай шүрэн эргэд барьцалдан үлдсэн далайн нялцгай биетнүүд болон галт уулын гаралтай хар шилэрхэг чулуугаар хийгдсэн сүх, чулуун зэвсэг олдсон нь ингэж үзэх үзлийг бататгажээ.
Эдгээр Арабын хойгт хүрсэн хүмүүс өсч үржин олшрохын хэрээр далайн эрэг даган Энэтхэг хүрч, цааш мөн л далайн эрэг хажин явсаар Индонезийн баруун арлуудад хүрч, тэндээсээ мөн л эрэг хажин Борнеа, өмнөд Хятадын эрэг хүрчээ. Энэ үйл явцад хүн төрөлхтөн Энэтхэгийн далайн эрэг хөвөөгөөр тархан нутаглах болсон хийгээд үүнд түүхийнхээ 10 мянган жилийг зарцуулжээ. (85-75 МЖӨ) Тэдний энэ тэлэлтийг хойд зүг рүү буюу өөрөөр хэлбэл Евроазиин гүн рүү оруулалгүй тогтоон барьж байсан хүчин зүйл нь тэр үеийн дэлхийн цаг уур байлаа. Тухайн үед Африкийн баруун эргээс зүүн хойд Сибир хүртэл үргэлжилсэн, гатлашгүй өргөн уудам цөл нутаг оршиж, түүнээс хойш нутгууд мөсөн бүрхүүлтэй байсан гэж үздэг. Энэ үед Азид Х.Эрэктусууд, Европт Х.Неандарталиуд амьдран байснаас үзэхэд Азийн гүнд болон баруун Европт хүн амьдран суух боломжтой газрууд үлдсэн байсан бололтой. Х.Сапиенсийн хувьд цаг уураас гадна далайн гаралтай хоол хүнс хэрэглэж байснаас үүдэн далайн эрэг даган тархсан байх бүрэн магадтай юм. (Стефан Оппенхэймер)
74 МЖӨ хүн төрөлхтөнд асар том байгалийн гамшигт үзэгдэл тохиолдсон байна. Энэ бол одоо “Тобагийн сүйрэл” гэж нэрлэгдэх болсон Суматрын Тоба нууран дахь галт уулын супер дэлбэрэлт байжээ. Тухайн дэлбэрэлт нь дэлхийн түүхэн дэх сүүлийн 2 сая жилд тохиолдсон хамгийн том дэлбэрэлт бөгөөд тус дэлбэрэлтийн улмаас Энэтхэг, Пакистан 5м зузаан үнсэнд дарагдан, дэлхийн хэмжээнд 6 жилийн турш цөмийн өвөл болж, 1000 жил үргэлжлэх мөстлөгийн эрин эхэлжээ (үнсний үлдэц Грийнландын мөсөн давхрагаас ч олдсон). Энэхүү сүйрэл болон түүний үр дагавараас үүдэн тухайн үеийн дэлхийн хүн амын ихэнхи нь сүйрч устан ойролцоогоор 10 000 насанд хүрсэн хүн л амьд мэнд үлдсэн хэмээн үздэг бөгөөд үүнийг “лонхны хүзүү”-ний онол гэх агаад одоогийн хүмүүсийн генийн харьцангүй ижил байдлаар тайлбарладаг. Ганц хүн ч бус бусад хүний төрөл болох х.эрэктус болон х.неандарталчууд ч энэхүү сүйрлийн гамшгийг амсжээ. Ихэнхи судлаачид Ази дахь х.эрэктусыг энэ үед мөхсөн гэж үздэг ч палеоантропологийн судалгаанд үндэслэн Монголын нутагт 800 МЖӨ-өөс эхлэн амьдран байсан х.эрэктус Монгол болон Азийн гүнд тодорхой хэмжээгэр эсэн мэнд үлдсэн байх боломжтой юм.
Энэхүү сүйрлээс эсэн мэнд үлдсэн хүмүүс (74 000-65 000 жилийн өмнө) өсч үржин, Энэтхэг, Пакистан руу эргэн тархаж мөн далайн эрэг дагуу зүүн Ази руу тархан Шар тэнгисийн баруун эрэг хүрсэн авч хойш эх газрын гүн рүү нэвтрэхэд мөстлөгийн хэт хүйтрэл саад болсоор л байлаа. Энэ үед хүн төрөлхтөн ногоон тивийг эзэмших гараагаа эхэлж, завь ашиглан Тимороос Австрали, Борнеогоос Шинэ Гвиней хүрсэн гэж үздэг байна.
Харин 65 000-52 000 жилийн тэртээд дэлхийн цаг уур дулаарч эхлэн хүмүүс хойш нүүдлэн тархах боломж бий болж эхэлсэн байна. 52 000 жилийн өмнөх дулаарал хүмүүсийг арабын хойгийн хойд хэсэгт нумран тогтсон баян бүрдээр дамжин Левант хүрэх замыг нээгээд зогссонгүй 50 000 жилийн тэртээгээс эхлэн Боспороор дамжин Европ хүрэх үүдийг нээжээ. 52 000-45 000 жилийн өмнөх үеийг бага мөстлөгийн үе гэх ба энэ үед Евроазийн нутаг Скандинав болон хойд Сибирийн мөсөн бүрхүүлээс бусад хэсэг нь дулаан чийглэг уур амьсгалтай болсон үе байлаа. Энэ үед хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеийн ауригнацийн гэгдэх соёл Туркээс Болгар, Европт тархан, чулуун зэвсгийн шинэ арга барил Данубаас Унгар, Австри руу тархжээ. Мөн энэ үеийн австраличууд ногоон тивийн өмнөд эрэгт хүрсэн байна.
Дэлхийн хүн ам өсөн нэмэгдэхийн хэрээр тэд гол мөрний хөндий, үржил шимт нутаг даган, амжиргааны эх үүсвэр болох ан, загас, жимс ургамлын тархацыг даган шинэ газар орноод тархан тэлж байжээ. Ингээд 45 000-40 000 жилийн тэртээ Европын тархалт Испани, Португали төдийгүй хойд Африкт ч хүрчээ. Харин Левантийн хэсгээс зүүн зүг тархсан хүмүүс, мөн хойд Энэтхэг, Пакистанаас зүүн хойш гарсан тэлэлт дундад Азиар дамжин Алтайн нуруу хүрч нэгдээд цаашлан зүүн хойш тархсаар өвөр Байгаль хүрсэн байна. Энэ үед зүүн хойд Энтхэгээс хэсэг бүлгээр тасран гарсан хүмүүс Төвдөөр дамжин Хөх нуурын өндөрлөгт хүрч, зүүн Ази буюу Шар тэнгисийн баруун эргээс хөдөлсөн хэсэг Төв Азийн тэгш өндөрлөгөөр дамжин зүүн хойд Азид нэвтэрч, баруунш хөх мөрөн шар мөрний хөндийгөөр тархан, нэг хэсэг нь Ордосын тал нутаг хүрчээ. Мөн нэг хэсэг нь далайн эрэг хөвөө даган зүүн хойд Ази Солонгосын хойг, Японы арлууд болон тэнгисийн хөвөө даган Камчаткийн хойгт хүрсэн байна.
Энэхүү 40-45 МЖӨ болсон нүүдэл суудал тархалтуудаас 3 зам миний сонирхолыг өөрийн эрхгүй татаж байгаа юм. 1-дэх нь Өвөр байгаль хүрсэн хэсэг, 2-дахь нь Хөх нуурын өндөрлөгт хүрсэн хэсэг, 3 дахь нь Ордосийн талд ирсэн хэсэг болно. Учир нь энэ гурвын нэгдэл бидний өвөг буюу Монгол төрхтний эхлэл байх магадлал тун өндөр байна. Мөн Япон тэнгис, Агнуурын тэнгисийн баруун эргээс ч баруун тийш эх газрын гүн рүү томоохон гол мөрнийг даган зарим нэг нүүдэл орж ирсэн байх талтай.
Миний үзэхээр Хөх нуурынхан уулын анчид янгир шүтээнт хүмүүс бөгөөд уул бараадан явсаар Тэнгэр уул, Алтайн нуруу даган тархсан байх магадтай хийгээд зарим хэсэг нь зүүн тийш нүүдэллэн Ордосынхон буюу талынхан хэмээгдэх чоно шүтээнт анчидтай нийлсэн байх магадтай. Өвөр байгалийнхан ойн анчид бөгөөд буга шүтээнт байсан байх магадлал өндөр байна. Ингэхээр бидний нэн эртний өвөг эдгээр ойн, уулын, талын анчдын хойчис болох бөгөөд ойнхон урагш, талынхан болон уулынхан хойш, зүүн хойш тархах явцад үүссэн эдний нэгдлээс хожмын нүүдэлчин, малчин, гөрөөчин улс бий болсон байх бүрэн магадтай гэж үзэж байна.
Левант, Энэтхэг, Пакистанаас Алтай, өвөр Байгаль хүрсэн хэсэг хийгээд Хойд Энэтхэгээс Төвдөөр дамжин ирсэн гэх Хөх нуурынханы нэн эртний энэ үйл явдлын тухай домог Монголын хаад Энэтхэг Төвдөөс буюу Индо-Ари гаралтай гэх домгийн эх болсон юм биш байгаа, Ордосынхны нэн эртний домгийн хятаджуулсан хувилбар нь Шун вэйн домог биш байгаа гэсэн сэтгэгдэл төрнө. Эндээс зарим хүн Ордосынхныг хятадаас гаралтай гэлээ гэх хэл үг гаргаж болох ч энэ үед угсаатан бүү хэл арьсны ялгарал ч гүйцэд явагдаагүй байсан гэдгийг бодолцоорой хэмээн хүсье.
Энэ тухайд буюу хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеэс хүрлийн үе хүртэлх (МЭӨ 40 000-3 000 жил) Монголын нутаг дахь эртний хүмүүсийн тухай дараа удаад өгүүлэхээр түр орхиж, хүн төрөлхтний дэлхий даяар тархан суусан зам мөрийг үргэлжлүүлэн мөшгөсүгэй.
Левантаас мөн хойд Энэтхэг, Пакистанаас зүүн хойш гарч дундад Азид хүрсэн хүмүүс 40-25 МЖӨ баруун зүгт тархан зүүн Европыг дүүргэн, мөн хойш тэлсээр Арктикийн бүс хүрчээ. Дорнод Европт очсон хүмүүсийн дурсгалаас Францын нутаг дахь Чауветийн агуйн зураг (МЭӨ 35 000 жил) хамгийн нэр алдартай нь бөгөөд энэ үеэс урлагийн эхлэлийг авч үздэг билээ. Хойш болон зүүн хойд зүгт тэлсэн хэсэг нь Өвөр Байгалийнхантай нэгдэн зүүн хойш тархан хойд болон зүүн хойд Азийг эзэлжээ. Мөн зүүн хойд Азийг эзэгнэх үйлсэд Ордосынхон, Хөх нуурынханы зүүн хойшхи тэлэлт, Япон тэнгис болон Агнуурын тэнгисийн эргийнхэн оролцжээ. Мөн энэ үеэс зүүн өмнөд Азийнхан Шинэ Гвинейгээр дамжин Номхон далайн арлуудаар тархжээ гэж үздэг байна.
Өвөр Байгалийнхан хойш болон зүүн хойш нүүдэллэхээс гадна мөн урагш тэлж хойш болон зүүн хойш тэлж байсан Ордосынхон болон Хөх нуурынхантай нийлсэн байх нь дамжиггүй юм. Энэ үйл явцыг Төв Азийн тэгш өндөрлөг болон нам дор газрын байгалийн хил болох Шар (Хатан гол) мөрнөөс Сибирь хүртэлх газар нутгаас олддог 30 000 жилийн өмнөх чулуун зэвсгийн үйлдвэрлэх арга барил өөр хоорондоо болон Европын Кро-Магнон үеийнхтэй ижилсэх хандлагатай байдгаар тайлбарлаж болох бөгөөд энэ бүс нутгийнхан МЭӨ 30 000 жилийн тэртээгээс өөр хоорондоо холилдон соёлын нэгдмэл байдал руу орж байжээ хэмээн үзэх боломжтой юм.
Зүүн Сибир хүрсэн өвөр Байгалийнхан, Хөх нуур болон Ордосынхон, зүүн Азийнхан нэгдэн зүүн тийш улам бүр тэлэн тархсаар 25-22 МЖӨ тухайн үед Аляск болон Сибирийг холбож байсан газраар эсвэл мөсөн холбоосоор дамжин Берингийн хоолойг гаталж шинэ тивд хөл тавьжээ. Тэд 19 МЖӨ гэхэд хойд Америкийг хөндлөн туулж одоогийн Пенсильванийн нутагт хүрсэн гэж үзэж байна.
22 000-19 000 жилийн тэртээ хүн төрөлхтөнд дахин нэг шалгуур ирсэн нь мөстлөгийн эрин байлаа. Энэ мөстлөгийн улмаас цаг уур хүйтэрч, хуурай ширүүн болж ирснээс дэлхийн хойд хагаст хүн амьдран суух газрын хүрээ хумигдан хүн амын тоо эрс буурсан хйигээд зарим судлаачдынхаар хойд Европ, хойд Ази, хойд Америкт цөөн тооны хүн амын бөөгнөрөл буюу одоогийн хэлээр дүрвэгсдийн хуаран (европт 1-Украин, Азид 2-Өвөр байгаль хийгээд Монгол болон зүүн Сибирь, Америкт 2-Аляск болон Канадын бруун эрэг) үлджээ гэж үздэг байна. Зарим судлаачид төв Азийн өмнөд хэсэг цөлжин тэндэх хүмүүс устан Төвдөөс өөр газар үлдсэнгүй хэмээдэг. Ямартай ч энэ үеэс Төв Ази зүүн өмнөд болон өмнөд Азиас их говиор тусгаарлагдах болжээ. Харин их говийн хойд захаас Байгаль нуур хүртэлх нутаг хэдий хатуу ширүүн уур амьсгалтай хэдий ч хүн амьдран суух боломжтой үлдсэн нь бидний завшаан тэнгэрийн аврал гэлтэй. Энэхүү мөстлөг 18 000жилийн өмнө дээд цэгтээ хүрсэн байна. Энэ үед Америкийн зүүн эрэг хүрсэн бүлэг хүмүүс мөстлөг болоод уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэн далайн эргээр өмнө тийш нүүсээр МЭӨ 15 000 он гэхэд төв болон өмнөд Америк хүрчээ. 15-12,5 МЖӨ дэлхийн цаг уур аажим аажмаар сайжирч, Канад Аляскийнхан шинэ тивийн баруун эргийг даган урагш нүүсээр өмнөд Америкт хөл тавьснаар зүүн эргийнхэн болон баруун эргийнхэн Америк тивийг бүхэлд нь нээж, эх газрын гүн рүү ч тархан тэлэх болжээ. МЭӨ 10 000 он гэхэд мөстлөг аажим буурсаар Берингийнхэн хойд Америкийн гүн рүү оржээ. Энэ үеэс Эскимо, Энуит, На-Дене хэлтэнгүүд үүсчээ гэдэг.
МЭӨ 10 000-8 000 жилийн тэртээгээс мөстлөг дуусч уур амьсгал зөөлөн чийглэг болж иржээ. Энэ үеэс хүн төрөлхтөн эргэн хойд зүг рүү тархан Британи, Скандинав, Шинэ газар, хойд Сибирь хүрснээс гадна мал амьтныг гаршуулан тэжээх болж, өмнөд болон төв Америк, Газар дундын тэнгис, Шинэ Гвиней, зүүн өмнөд Азид газар тариалан үүссэн байна.
Ингэж хүн төрөлхтөн 160 мянган жилийн тэртээгээс Африкаас эхэлсэн аянаараа МЭӨ 8 000 он гэхэд дэлхийн ихэнхи хэсэгт зам мөрөө үлдээж чаджээ.
Monday, February 1, 2010
Monday, January 11, 2010
Гурван оюун бий гэнэм
Хүнд гурван оюун бий гэнэм. Юун хэмээвээс ухаан нэгэн оюун гэнэм, сэтгэл бас нэгэн оюун хэмээнэ, эцэст нь санаа буюу сүнс бас нэгэн оюун гэнэм. Огт оргүйн бөмбөлөг мэт энэхүү гурван оюун орчлонгийн Хүмүн бүрий байх агаад чандмань эрдэнэ мэт гурван оюунаа энхрийлэн тэтгэж, хөгжүүлэн өргөж, тулгын чулуу мэт тулж амьдралын галыг бадрааж явах ёстой гэнэм. Аль нэг нь дундравч нөгөө хоёр нь нөхөж байдаг учиртай бүрүүн. Эс чадваас аль нэг нь, эс бөгөөс бүгдээр уруудан доройтож сэмрэн барагдах аваас төрөл арилжиж түмэн бодист тархдаг гэнэм.
Үүнээс дээшилбээс гурван оюунаа нэгэн зүгт залж, мөнхийн наст оюун сүнсэндээ энэ биеийн наст оюун ухаан болон оюун сэтгэлээ уусган шингээж, нэгтгэхийг хичээн үйлдэх хэрэгтэй гэнэм. Энэхүү нэгдэл давхцлын хэмжээнээс их л зүйл шалтгаалдаг бүрүүн. Хагас ч атугай нэгдвээс хувилгаан шидийг олох боломжтой хийгээд бүрэн нэгтгэж чадвал сая энэ ертөнцийн түмэн зүйлийг ухаараад, мөнхийн шидийг олж, бурханы зэрэгт хүрдэг гэнэм.
Энэ л гурван оюунаас хүний үйл хамаардаг гэнэм. Үйл нь заавал үр дагуулдаг бүрүүн. Үйлийн үр хэмээгч нь магад үнэн бөгөөд үр нь харин хойд наснаа бус энэ л насанд өөрт буюу үр хойчид учирдаг гэнэм, үйл үгүй бол үр үгүй, сайн үйлээс сайн үр, саар үйлээс саар үр л гардаг гэнэм.
Зүрх сэтгэлээн чагнаж, ухаан бодлоо хурцалж, хүсэл тэмүүлэлтэй байж зорилготой амьдарч, зөв үйл хийн сайн сайхан үрийг нь хүртэх болтугай.
Санаж сэрж явах болтугай.
Үүнээс дээшилбээс гурван оюунаа нэгэн зүгт залж, мөнхийн наст оюун сүнсэндээ энэ биеийн наст оюун ухаан болон оюун сэтгэлээ уусган шингээж, нэгтгэхийг хичээн үйлдэх хэрэгтэй гэнэм. Энэхүү нэгдэл давхцлын хэмжээнээс их л зүйл шалтгаалдаг бүрүүн. Хагас ч атугай нэгдвээс хувилгаан шидийг олох боломжтой хийгээд бүрэн нэгтгэж чадвал сая энэ ертөнцийн түмэн зүйлийг ухаараад, мөнхийн шидийг олж, бурханы зэрэгт хүрдэг гэнэм.
Энэ л гурван оюунаас хүний үйл хамаардаг гэнэм. Үйл нь заавал үр дагуулдаг бүрүүн. Үйлийн үр хэмээгч нь магад үнэн бөгөөд үр нь харин хойд наснаа бус энэ л насанд өөрт буюу үр хойчид учирдаг гэнэм, үйл үгүй бол үр үгүй, сайн үйлээс сайн үр, саар үйлээс саар үр л гардаг гэнэм.
Зүрх сэтгэлээн чагнаж, ухаан бодлоо хурцалж, хүсэл тэмүүлэлтэй байж зорилготой амьдарч, зөв үйл хийн сайн сайхан үрийг нь хүртэх болтугай.
Санаж сэрж явах болтугай.
Monday, December 28, 2009
Хүний үүсэл хөгжил ба Монгол орон дахь эртний хүмүүс (эхлэл хэсэг)
Орчин үеийн хүн, та бид болох хомо сапиенс сапиенсийн үүсэл, хөгжлийн асуудал нь хүн судлал (physical anthropology), бич судлал (primatology), археолог, хэл шинжлэл болон генетик г.м олон шинжлэх ухааны салбарууд хамтран судалдаг томоохон бөгөөд маргаантай асуудлын нэг юм. Сүүлийн үеийн олдворууд болон шинжлэх ухаан технологийн ололт дэвшил энэхүү асуудлыг тодорхой хэмжээгээр шийдэж байгаа бөгөөд дийлэнхи олонхи эрдэмтэн судлаачид хүний үүсэл хөгжлийн талаар нэгдсэн үзэл баримтлалтай болж байна. Энэ нь хүний анхны өвөг Африкт үүсээд бусад тив рүү нүүдэллэн дэлхий дахинаа тархан суурьшсан гэх ба хүний үүслийн нэг төвт үзэл бөгөөд орчин үеийн бүх хүнийг нэг л эхтэй, нэг л зүйл гэх ойлголт юм. Үүний эсрэг олон газар тус тусдаа үүссэн эсбөгөөс өмнө нь тархсан бусад хүний зүйлтэй хожим үүссэн төрөл зүйл нүүдэллэн очиж генетикийн солилцоонд орж орчин үеийн хүн үүссэн гэх олон төвт үүслийн онолууд байдаг ч сүүлийн үеийн шинжлэх ухааны судалгаа шинжилгээ няцааж байгаа юм.
Анх дэлхий дээр амьдралын анхны хэлбэр үүсэн бий болж хувьсан хөгжсөөр сээр нуруутан, хөхтөн бий болж 65-85 сая жилийн өмнө (СЖӨ) анхны мич болон лемурын өвөг болох одоогийн лемур маягийн амьтан (primate) үүсэн хойд америкаас евроази, африк руу тархсан ба сая сая жилийн турш хөгжин хувьсаж салаалан хөгжсөөр 25 СЖӨ хүн төрхт мич буюу хоминоидиа (great ape) бий болсон гэдэг. Ингээд 15 СЖӨ гиббоны өвгөөс, 13 СЖӨ орангутаны өвгөөс, 10 СЖӨ гориллын өвгөөс, 7 СЖӨ шимпанзийн өвгөөс тус тус салсан гэдэг байна. Ингээд Австралопитикус, Кениантропусаар дамжин 3 СЖӨ Австралопитесин бий болсон ба австралопитесин нь биеийн үсээ гээж эхлэн хоёр хөл дээрээ явдаг байсан байна.
Ийнхүү явсаар 2.5 СЖӨ Африкт австралиопитесинээс анхны хүний өвөг (genus homo) хомо хабилис салбарлан гарсан байна. Энэхүү “жэнүс хомо” ангилалд хомо хабилис, хомо рудолфэнсис, хомо эргастер, хомо жеоржикус, хомо антесестор, хомо сепранэнсис, хомо эрэктус, хомо хэйделбергенсис, хомо родесаинсис, хомо нэндарталэнсис, хомо сапиенс идалту, аркаик хомо сапиенс, хомо флоресаинсис зэрэг хүний хөгжлийн тодорхой үе шатууд болон аль нэнээс нь салбарлан гарсан биеэ даасан зүйл, дэд зүйлүүд ордог байна.
Хомо хабилис. Анх зүүн болон өмнөд Африкт австралопитесинээс салбарлан гарч хүний анхны өвөг бүх жэнүс хомогийн анхдагч болсон ба 2.5-1.4 СЖӨ амьдарч байсан байна. Анхны чулуун зэвсэг хэрэглэгч ба одоогоос 12 мянган жилийн өмнөхийг хүртэл буюу хүний технологийн түүхийн 99%-ийг хамрах хуучин чулуун зэвсгийн үеийг эхлүүлэгч гэж үзэж болно. Зарим судлаач түүний араг ясны бүтцээр нь модон дээр илүүтэй амьдрах зохицолгоотой байсан гэж үзээд жэнүс хомо ангилалаас гаргах саналтай байдгийг дурьдах нь илүүдэхгүй биз ээ. Түүний ясны үлдэгдэл олон олдсон бөгөөд дунджаар 1-1.5 м өндөртэй, 33-55 кг жинтэй, 660 см3 тархины эзэлхүүнтэй байсан байна.
Хомо рудолфэнсис. Кенийн нутгаас1.9 сая жилийн настай ганц ширхэг гавлын яс олдсон бөгөөд эрдэмтэд түүнийг хомо хабилисийн өөр нэг төрөл гэж байгаа ч бүрэн нотлогдоогүй байгаа.
Хомо жеоржикус. Гүржийн нутгаас 1.8 сая жилийн настай 4 ширхэг олдвор олдсоныг х.хабилис болон х.эрэктусын завсрын шатных эсвэл х.эрэктусын дэд зүйл гэж үзэж байгаа. Тархины багтаамж нь 600 см3.
Хомо эргастер. 1.8-1.4 СЖӨ Зүүн ба өмнөд Африкт байсан ба 1.9 м өндөртэй, тархины хэмжээ нь 700-850 см3 байж. Түүнийг биеэ даасан зүйл эсвэл х.эрэктусын дэд зүйл гэж үздэг. Нэлээд судлаач х.эргастер гэх нэр томъёог Азийн бус х.эрэктусын хэлбэр гэх утгаар хэрэглэдэг.
Хомо антесессор. Испани болон Англиас чулуужсан үлдэгдэл олдсон ба 1.2-0.8 СЖӨ байсан, дунджаар 1.75 м өндөртэй, 90 кг жинтэй, 1000 см3 эзэлхүүнтэй тархитай байсан гэж үздэг.
Хомо сепранэнсис. Италиас 0.8 сая жилийн настай 1000 см3 эзэлхүүн бүхий гавлын орой хэсэг олдсон байдаг. Х.антесессор болон х.сепранэнсисийг х.эрэктус, х.хэйделбергийн завсрын зүйл гэж үзэж байгаа юм байна.
Хомо хэйделбергенсис. Хэйделбергийн хүний үлдэгдэл Африк, Ази, Европоос их хэмжээгээр олдсон ба 1.8м өндөр, 60кг жинтэй, гавлын эзэлхүүн нь 1100-1400 см3 байж 0.8-0.3 СЖӨ амьдарч байжээ.
Хомо родесаинсис. Замбигаас цөөн тооны олдвор олдсоныг судлаад 1300 см3 эзэлхүүнтэй тархитай байсан, 0.3-0.125 СЖӨ байсан гэж үзсэн.
Хомо флоресаинсис. 100 000-12 000 жилийн өмнө амьдарч байсан одой хүмүүс буюу хоббит хэмээгддэг хүний нэгэн зүйл. 7 ширхэг олдвор Индонезээс олдсон. 1м өндөртэй 25 кг жинтэй, 400 см3 эзэлхүүн бүхий тархитай. Сүүлийн үед тэднийг орчин үеийн хүний дэд зүйл бөгөөд эмгэг одойшлын улмаас бий болсон гэж үзэх хандлага илүүтэй байна.
Хомо нэндарталэнсис. Европ, баруун болон төв Азид 0.4-0.03 СЖӨ оршин байсан нэлээн хүчирхэг 1.6м өндөр, 55-70кг жинтэй, 1200-1900 см3 эзэлхүүн бүхий тархитай байжээ гэж тогтоогдсон нь орчин үеийн хүний тархинаас том тархитай байсан гэсэн үзүүлэлт юм. Европод нэлээд сайн судлагдсан бөгөөд х.сапиенсийн дэд зүйл, биеэ даасан зүйл гэдэг дээр маргаан явагддаг. Сүүлийн үеийн генетик митохондрын ДНХ-ийн судалгаагаар нэндартал хүн нь биеэ даасан зүйл бөгөөд 660 000 жилийн өмнө орчин үеийн хүнтэй нэг өвөгтэй байсан гэсэн дүгнэлтэнд хүрээд байна. Өөрөөр хэлбэл орчин үеийн хүний өвөг бус харин холын үеэл байсан байна. Гэсэн хэдий ч гарал үүслээ түүнтэй холбох сонирхолтой хэсэг байсаар байхгүй маргаан гаргах эрдэмтэд ч байсаар байна. Гэвч энэ нь арьсны үзлийг өөгшүүлэхээс хэтрэхгүй бөгөөд сүүлийн үеийн судалгаа шинжилгээнүүд орчин үеийн хүмүүс бүгд нэг гарал үүсэлтэй гэдгийг хангалттай нотолж байгаа бөгөөд хожмын х.сапиенс Европ руу тархан түрэх үеэрээ тэднийг мөхөлд хүргэсэн гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн байна. Нэндарталын үлдэгдэл яс баруунтаа Их британиас эхлэн зүүнтэй Узбекстан хүртэл өргөн уудам нутгаас нэлээд элбэг олддог бөгөөд анх Германы Нэндартал буюу Нэндарын тал хөндийгөөс анх олдсон тул ийм нэрийг авчээ. Дашрамд дурдахад “тал” гэдэг нь германаас монголчилбол “хөндий, тал” гэсэн үг ажээ.
Хомо эрэктус. 1.8 СЖӨ х.хабилисаас үүссэн гэж үздэг бөгөөд тархины хэмжээ нь томорч, чулуун зэвсгийн шинэ арга барил бий болсон зэргээс үүдэн шинэ зүйл болгон авч үздэг. 1.5-0.2 СЖӨ Африк, Евроазийн нутагт өргөн тархсан бөгөөд 1.8 м өндөртэй, 60 кг жинтэй, тархины эзэлхүүн нь 850-1100 см3 гэж үздэг. Тэднийг хүний өвгөөс анхны цэвэр хоёр хөл дээрээ явагч байсан бөгөөд анхны гал хэрэглэгч болон усаар явах сал хэрэглэж эхэлсэн гэж үздэг. 70 000 жилийн өмнө болсон Тобагийн сүйрлээр ихэнхи нь устсан гэж үздэг ч монголын нутагт хожуу үе хүртэл оршин байсан бололтой. Монголын нутагт эртний хүмүүсээс х.эрэктус амьдран байсан байх магадлал илүүтэй юм. Монголын нутгаас хуучин чулуун зэвсгийн доод үе (2.5 саяас 300 мянган жилийн өмнөх үе хүртэл, зарим судлаач 100 жилийн өмнөх үе хүртэл гэх нь бий)-д хамаарах эртний хүний бууц Баянхонгор, Өмнөговь, Ховд, Дундговь, Дорноговь зэрэг аймгаас олдсон. Эдгээрээс Өмнөговь, Өвөрхангайн заагт байх Цахиуртын хөндийн сууринг чухал ач холбогдолтой гэж үздэг. Учир нь суурингийн хамрах хүрээ нь нэлээд том 10 000 км.кв бөгөөд хуучин чулуун зэвсгээс гадна дунд болон шинэ чулуун зэвсгийн дурсгалууд газрын хөрсөн дээр нягт тархан хадгалагдан үлдсэн нь цаг хугацааны хувьд ийм урт хугацааг хамарсан дурсгал дэлхийд урьд өмнө олдож байгаагүй юм. (“флинтстоуныхан” гэдэг хүүхэлдэйг өөрийн эрхгүй санагдуулам) Мөн 800 000 жилийн өмнө хүн нутаглаж байсан Баянхонгорын Нарийн гол, Баянхонгорын Цагаан агуй, 300 000 мянганы тэртээх Дундговийн ярхийн суурин зэрэг нь мөн л чухал ач холбогдолтой дурсгалууд юм. Эндээс үзэхэд монгол нутагт даруй 800 000 жилийн тэртээд хүн нутаглаж байсан бөгөөд энэ үеийн Азид тархсан хүний зүйл нь х.эрэктус билээ. Тэр үед зануу, болоржин, хасын хольцтой шар хар цайвар цахиурлаг чулуулгаар хугадас зэвсэг, гурвалжин хэлбэрийн гилбэр мэс, хоёр талаас нь зассан үзүүр мэс зэргийг зонхилон үйлдэж байсан байна. 300 000-100 000 жилийн өмнөөс эхлэн хуучин чулуун зэвсгийн дунд үед шилжиж чулуун зэвсгийн үйлдэх арга барил шинэ шатанд гарсан юм. Энэ үеийн дурсгалууд дээрхи аймгуудаас гадна Баян-Өлгий, Хэнтий зэрэг аймгийн нутгаас олддог. Энэ үеийн нэг ололт нь галыг дуртай үедээ гаргах болсон явдал байлаа. Мөн энэ үед байгаль цаг уурын өөрчлөлт ч гарч эхэлсэн үе юм. Энэ үе 50 000-30 000 жилийн өмнөх үе хүртэл үргэлжилжээ. Эндээс харахад х.эрэктус Монгол нутагт 800 000 мянганы тэртээгээс эхлэн 50 000-30 000 жилийн өмнөх үе хүртэл буюу хуучин чулуун зэвсгийн дунд үеийг дуустал оршин байж байгаад 100 000 жилийн тэртээх дөрөвдөгч галавын төгсгөлөөр үүссэн тивүүдийн шилжилт хөдөлгөөний улмаас үүссэн эх газрын өндөршилт, 70 000-ны тэртээ тохиолдсон Тобагийн сүйрэл зэргээс үүдсэн мөстлөг, хүйтрэл, 50 000-30 000 жилийн тэртээх шинэ чулуун зэвсгийг авчирсан хомо сапиенсийн Азийн гүн рүү орсон түрэлт зэргээс үүдэн мөхжээ гэж үздэг.
Зарим судлаачид х.эрэктус болон х.нэндарталыг хожим ирсэн х.сапиенстай Ази болон Европт генетикийн солилцоонд орсон гэх буюу өөрөөр хэлбэл Африктаа үлдсэн нь хар, х.эрэктустэй нийлсэн нь шар, х.нэндарталтай нийлсэн нь цагаан арьстны өвөг гэх тал байдаг ч генетикийн сүүлийн үеийн нотолгоо үүнийг няцааж байгаа юм. Тэгэхээр 800-40 мянганы тэртээх Монголын нутагт байсан эртний хүмүүс бидний өвөг биш байхнээ. Харин х.эрэктус болон х.нэндарталыг нэлээн хожим хүртэл цөөн тоогоор байсан байх магадтай гэдэг бөгөөд тэднийг өндөр уул, хүн хүршгүй өтгөн шугуйд үлдсэн байх магадтай гээд хожмын алмас, цасны хүн, том хөлт зэрэг байж магадгүй хэмээн үздэг судлаач нэлээн байдаг. Мөн дундад зууны үеийн сударчдын бичсэн нүүрэндээ үстэй нохой толгойт эрчүүдтэй улс гэж хэн байв гэсэн сониуч бодол ч төрнө.
Хомо сапиенс. 250 000 жилийн өмнөөс одоог хүртэл оршин байгаа жэнүс хомогийн цорын ганц төлөөлөгч. Анх Африкт х.эрэктусээс үүссэн хэмээн олонхи нь үздэг. Х.сапиенсийн тухай, түүний дэлхий дахинаа хэрхэн тархсан, хэзээ монгол нутагт ирэв гэх талаар дараагийн удаад өгүүлэхээр түр орхив.
Sunday, December 20, 2009
Амьдрал юун дээр...
Хүмүүсийн харилцаа, амьдрал юун дээр тогтдог юм бол оо, зовлон жаргал, оюун ухаан, хайр, мөнгө, секс гэх мэтээр хэлдэг бичдэг. Тэгвэл түүхийн цаг хугацааны явцад ухаант мэргэд эдгээрийг цөмөөрийг нь нэрлэжээ. За ингээд дээрхи нэрлэсэн зүйлүүдийг хэн юу гэсэн бэ гэвэл:
Анх Будда амьдрал бол зовлон, түүнийг туулах нь үнэн, үйлийн үрийг нь бага тарь гэжээ.
Сократ хэлэхдээ: Бүх зүйл тархи толгойноос өөрөөр хэлбэл оюун ухаанаас хамаарна гэжээ.
Бас нэгэн ухаантан хэлжээ: Бүх зүйл хүний зүрхнээс буюу сэтгэлээс хамаарна гэж Есүс хэлжээ. (хайр)
Дараа нь бас нэг агуу хүн хэлжээ: Бүгд ходоодноос хамаарна гэж...Карл Маркс (мөнгө)
Тэгвэл Зигмунд Фройд хэлэхдээ бүхий л харилцааг хүний дур зориг, хүсэл тачаал зохицуулдаг гэсэн байна (өнгө, секс)
Тэгвэл 20-р зууны хамгийн шилдэг тархи болох Эйнштейны тархи бүх зүйл харьцангуй гэсэн дүгнэлтэнд хүрчээ. (реалитив)
Эцэст нь тэмдэглэхэд хүн болон амьдралын үндсэн шинж нь өөрөө өөрийгөө хадгалах инстинкт (амьд байх, орших, үр удмаа үлдээх) буюу амьдралын үндсэн инстинкт бөгөөд энэ нь хар амиа бодохоос эхлэн үр хүүхэд эцэг эх, гэр бүл элгэн садан, төрсөн нутаг, үндэстэн угсаатан, улс эх орон, хүн төрөлхтөн хэмээн өргөждөг ажгуу. Хэрэв энэхүү инстинкт үгүй бол амьдрал эс орших бөлгөө. Энэ тухай "Туйлын эрх чөлөө бол туйлын ганцаардал" гэсэн бичвэртээ дурьдсан билээ. Гээд бүх зүйл харьцангуй...
Анх Будда амьдрал бол зовлон, түүнийг туулах нь үнэн, үйлийн үрийг нь бага тарь гэжээ.
Сократ хэлэхдээ: Бүх зүйл тархи толгойноос өөрөөр хэлбэл оюун ухаанаас хамаарна гэжээ.
Бас нэгэн ухаантан хэлжээ: Бүх зүйл хүний зүрхнээс буюу сэтгэлээс хамаарна гэж Есүс хэлжээ. (хайр)
Дараа нь бас нэг агуу хүн хэлжээ: Бүгд ходоодноос хамаарна гэж...Карл Маркс (мөнгө)
Тэгвэл Зигмунд Фройд хэлэхдээ бүхий л харилцааг хүний дур зориг, хүсэл тачаал зохицуулдаг гэсэн байна (өнгө, секс)
Тэгвэл 20-р зууны хамгийн шилдэг тархи болох Эйнштейны тархи бүх зүйл харьцангуй гэсэн дүгнэлтэнд хүрчээ. (реалитив)
Эцэст нь тэмдэглэхэд хүн болон амьдралын үндсэн шинж нь өөрөө өөрийгөө хадгалах инстинкт (амьд байх, орших, үр удмаа үлдээх) буюу амьдралын үндсэн инстинкт бөгөөд энэ нь хар амиа бодохоос эхлэн үр хүүхэд эцэг эх, гэр бүл элгэн садан, төрсөн нутаг, үндэстэн угсаатан, улс эх орон, хүн төрөлхтөн хэмээн өргөждөг ажгуу. Хэрэв энэхүү инстинкт үгүй бол амьдрал эс орших бөлгөө. Энэ тухай "Туйлын эрх чөлөө бол туйлын ганцаардал" гэсэн бичвэртээ дурьдсан билээ. Гээд бүх зүйл харьцангуй...
Жамухыг цагаатгая
Түүхийн сурвалж болон судалгааны зохиол бүтээлүүдэд Жамухын талаар тийм ч таатай зүйлийг бичдэггүй билээ. Хаан ширээний төлөө анд Тэмүжинтэй тэмцэн, атаа хорсолд автсан, зальжин овтой, энд тэнд очиж хутган үймүүлсэн, зарим талаараа харгис хүн мэтээр бичсэн нь олантаа. Харин тухайн цаг үед хамгийн ойрхон бичигдсэн Монголын нууц товчоонд түүний тухай тийм ч муугаар бичээгүйгээр үл барам харин ч андын андгайг сахиж, анддаа туслан байсан тухай нэлээн бүрхэг далд байдлаар бичсэн байдаг билээ. Үүнийг анзаарсан Гумилев түүнийг Тэмүжины тагнуул “ажент” байсан гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн байдаг. Юутай ч Жамух гэж хүн байгаагүй бол Чингис хаан хийгээд Их Монгол улс байх байсан эсэх нь эргэлзээтэй биш юмаа гэхэд Монголын түүх нэгэн хачир амтаар дутах нь магад билээ. Учир юунд вэ гэвэл тэрээр Чингис хааны өрсөлдөгчдийг нэгэн багцанд оруулж түүний аманд түлхэн оруулах замаар Хамаг монгол хийгээд бусад монгол угсааны овог аймгуудыг нэгтгэх үйлсэд нь ил далд зангилаа үүргийг гүйцэтгэн өөрөө муу нэрийг үүрэн эрийн ёсоор хорвоогоос буцсан нэгэн билээ. Өөрөөр хэлбэл “тэнгэрийн таалалд” үл нийцэх хэргүүдийг гардан гүйцэтгэсэн ба орчин үеийн хэллэгээр “гүйцэтгэгч болон цэвэрлэгчийн” үүргийг гүйцэтгэжээ.
Жамух бол Бодончар дээдсийн дайны олзонд авахад жирэмсэн байсан урианхайжингийн (урианхай бол монголын эртний нэгэн овог аймаг) төрүүлсэн үр удмын залгаа бөгөөд тиймдээ ч боржигинчуудын хувьд жадаран буюу харь хэмээсэн овгийн хүн юм.
Тэмүжин бага насандаа өнчирч овог аймагтаа, төрөл садандаа хаягдан гадуурхагдаж байсан бол Жамух Хамаг монголын Жадаран овог аймгийн тэргүүн бөгөөд 2-3 түмэн цэрэг гаргах чадалтай нэр алдар нь нэгэнт тодорч товойсон, Хамаг монголын ихэс язгууртны дунд нэгэнт байр сууриа олсон нэлээн хүчирхэг нөлөө бүхий удирдагч байжээ.
Тэрээр Тэмүүжины 11 настайд буюу 1271-72 оны өвөл Тэмүжинтэй нөхөрлөж андын андгай тавьсан ба тэр үеийн монгол угсааны нэр нөлөө бүхий Хэрэйд улсын хан Тоорилын өргөөнд хамт хүмүүжиж байсан байна. Ийнхүү бага наснаасаа нэгэн гэрт хамт байж нөхөрлөн өссөн хоёр залуугийн амьдрал түүхийн их нугачаанд олон янзын өнгө будгийг үлдээсэн байдаг. Түүхийн нугачаа Тэмүжин, Жамух, Тоорил гурвыг их л ээдрээтэй харьцаанд уяж өгсөн бөгөөд хоёр залуу илүүтэй дотно байсан нь маргаангүй хэмээн бодно.
Тэмүжин Жамух нарын харьцаа 1287 оны намрын сүүлч өвлийн эхээр буюу Бөртэг Мэргидээс аврах үеэс эхлэн ээдрээ зангилаанд орж эхэлсэн байдаг. Бөртэг аварсны дараа Жамухын нутаглаж байсан Хорхонаг жубурт тэр хоёр хамтдаа нэгэн хүрээ болж хоёр жил шахам цугтаа байж, андын андгайгаа бэхжүүлж, үл шингэх идээн хүртэж, үл мартах үгийг хэлэлцэн шөнө хөнжилдөөн цуг хонож байсан хэмээжээ. Тэгвэл энэ хоёр жилд юу болсон бэ?
...Энэ “хүрээ” гэх ойлголт нь Монголын түүхэн дэх нэлээн чухал ойлголт юм. Хүй нэгдлийн үеэс улбаатай овог бүлээрээ нийлэн нэгэн хүрээ үүсгэж байжээ. Багахан хот айлаар эсвэл ганц гэрээр амьдрах нь үнэндээ дээрэм тонуул зэргээс үүдэн үнэндээ боломжгүй зүйл байжээ. Тэгэхээр айл өрх, хувь хүн аль нэгэн хүрээнд хамрагдаж, харин багахан шиг хүрээ нь хүчирхэг том хүрээний эздийн албат харъяат болж зарим бүтээгдэхүүн болон цэрэг дайны болон том ав хомрого, аж ахуйн томоохон ажлуудад биеэр очин алба барьж хариуд нь тэдний эрх сүрээр өөрснийгөө хамгаалуулж байсан байна. Энэ хамгийн хүчирхэг том хүрээг “орд” гэх ба түүний харъяаны бусад хүрээнээс овог аймгууд бүрдэж байсан бололтой. Есүхэйг өнгөрсний хойно түүний гэр бүл хүрээнээс орхигдож гээгдэн хүндхэн үеийг туулсан байдаг...
Ингэж нэг хүрээнд цуг хоёр жилийг өнгөрөөсөн бага наснаасаа итгэж нөхөрлөсөн хоёрын хооронд олон чухал яриа болсон нь мэдээж бөгөөд зөвхөн тэр хоёрын мэдэх нууц ярианууд ч болсон гэхэд үнэнээс нэг их хол зөрөхгүй буй заа. Энгийн ахуйгаас эхлээд улс төр, дайн энх, ирээдүйн тухай мөрөөдлөө ч яриж байсан ба сайндаж муудаж ч байсан байж таарна. Мөн тус хүрээний бусад хүмүүсийн хувьд ч олон янзын яриа, үйл явдал өрнөсөн л байж таарахаас гадна хоёр залууг сонжиж ирээдүйд түших, ханилах нэгнийг сонгосон байх нь гарцаагүй билээ. Энэ нь тэр хоёрыг салж нүүсний дараа хэн нь хэнийг дагаснаас харагдах бөгөөд харин Хорчийн гаргасан яриа санамсаргүй гарав уу, санаатай гаргав уу, санаатай бол хэн ямар зорилгоор гаргав, эсвэл хожим зохиогдсон яриа юу гэх зэргээр сонирхол татдаг. Энэ л хоёр жил тэр хоёрын ирээдүйг төдийгүй нийт монгол угсаатны ирээдүйг тодорхойлох урьдчилсан нөхцөл болжээ. Тэр хоёрын ярианы нэг гол сэдэв нь “Одтой тэнгэр орчиж, орондоо унтах завгүй олзлолдон булаалдаж” байсан тухай гэхэд надад эргэлзэх зүйл алга. Үүнээс гарах арга зам нь хүчирхэг байх, хүчирхэг байх арга зам нь нэгдэл гэдэг дээр ч санал нийлсэн ба нэгэн хүчирхэг хаантай эртний их улсууд Хүннү Сүннүгийн тухай домог мэт яриаг ч хэлэлцэн байсан биз ээ.
Энэ үеэс түүхчид тэр хоёрыг хаан ширээний төлөөх тэмцлийн эвлэршгүй дайснууд болгосон юм. Үүний эсрэг нэгэн таамаг байж болох бөгөөд тэр нь юу вэ гэвэл тэр хоёр хамсан Хамаг монголыг нэгдсэн захиргаанд оруулж түүн дээрээ түшиглэн бусад монгол угсаатныг нэгтгэн домог түүхийн улбааг давтах гэсэн хэрэг бөгөөд энэ үеэс тэр хоёрын тактикийн тоглолтууд эхэлсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэй юм. Харин хэн нь хаан болох вэ гэдэг дээр бараг тогтсон мэт. Учир нь Жамух бол Хиад Боржигин бус Жадараны угсааны хүн болохоор тухайн үеийн ойлголтоор Хамаг монголын хаан ширээг залгамжлах тэнгэрийн соёрхолгүй нэгэн билээ. Тэгээд ч цугтаа байсан тэр хоёр жилийн хугацаанд Тэмүжинийг Хамаг монголын хаан болгохоор ил ярьж байсан мэт. Харин бусад өрсөлдөгчдийн хувьд тэр хоёрын нөхөрлөлийг саармагжуулж, болж өгвөл салгах замаар өөрсөддөө боломж гаргах явдал байлаа. Тэд үүнийгээ ч амжилттай хэрэгжүүлсэн бөгөөд МНТ-д бичсэнчлэн 1289 онд Тэмүжинийг Хамаг монголын Чингис хаан хэмээн өргөмжилсөн мэдээг Архай Хасар, Чахурхан хоёроор элч болгон Жамухад хүргүүлэхэд тэрээр Алтан, Хучар нарт хэлүүлсэн үгст “...анд бид хоёр зуур Андын сүвээ сэжиж Хавирга хатган хагацуулав та нар. Анд бид хоёрыг үл хагацуулан хамт бүхүйд, Тэмүжин андыг хан яахан эс болгов, та нар? (Эндээс үзэхэд тэр хоёр хамт байх үес Тэмүжинийг хан болгох талаар ярьж байсан гэлтэй) Эдүгээ ямар л сэтгэл сэтгэж хан болгов, та нар? Алтан Хучар та хоёр өгүүлсэн үгстээн хүрэн, андын сэтгэл амуулж, андад минь сайтар нөхцөж өгөгтүн” хэмээжээ. Энэ үеэс эхлэн Жамух Чингис хааны ил “өрсөлдөгч” далд “хамжигч” болжээ. Гэтэл энэхэн үес нэгэн ээдрээтэй хэрэг явдал гарсан нь Жамухын дүү Тайчир гэгч зүрх зориг хүч чадал омог цөс ихтэй нэгэн бээр Чингис хааны албатын адууг дээрэмдэж байгаад харвуулж үхсэн явдал байлаа. Энэ явдал зайлшгүй дайны хүүрэг дэлдэхэд хүргэсэн юм. Учир юун хэмээвээс, “ирт мэсэсийг гаргасан” буюу хэв хуулийг зөрчсөн явдал байлаа.
...Энэхүү ирт мэсэсийг гаргах гэж хэв хууль байсан тухай эрдэмтэд сударчид тэмдэглэсэн байхаас бус чухам ямар учир утгатайг үл өгүүлсэн байх юм. Г.Сүхбаатар гуайн бичсэнчлэн бүр Хүн гүрний үед байсан хэв хууль ажээ. Миний үзэхээр энэхүү хэв хууль нь хүрэл зэвсгийн хожуу үе, төмрийн эхэн үеэс улбаатай ба цусыг цусаар, амийг амиар буюу дайн тулааны бус үед ирт мэсээр хүний амь хөнөөх нь цусан өшөө зангидах баттай шалтаг болдог байсан явдал гэж үзсэн болно. Ер нь Монголчууд дайн тулаан, ав хомрогоос бусад үед модон булцуут сум, зэвгүй годил хэрэглэдэг байсан ба сэлэм мэт мэсийг ч дайн ангаас бусад зүйлст хэрэглэдэггүй байсан бөгөөд Жүрхинтэй найрлан байгаад муудалцахад модны мөчир, айргийн бүлүүр мэтсийг хэрэглэн зодолдсон, Бэлгүтэйн мөрийг илдээр цавчсан Бүри бөх хожим алагдсан мөн Чараха өвгөнийг жадаар хатгаж шархтуулсан Тайчууд өслөгдсөн, Тэмүжин Бэгтэрийг харваж алаад Тайчуудад баригдсан гэх зэрэг олон жишээ бий. Одоо ч гэсэн хүйтэн халуун зэвсэг хэрэглэсэн гэмт хэрэг хүндрүүлэх шалтгаантай байдаг ба АНУ-ын зарим мужид галт зэвсэг хэрэглэсэн гэмт хэргийг хоёр дахин хүндрүүлж үздэг хуультай байдаг нь одоог хүртэл тэр хэв хуулийн уламжлал буюу хүний сэтгэлгээний нийтлэг нэгэн онцлог гэлтэй. Үүнтэй холбогдуулан нэгэн зүйлийг нэмэхэд “Бэлгүтэй эхээ нэхэн таарсан Мэргид хүн бүрийг годилтох бөлгөө” гэсэн үгийг баахан хүн харваж алсан мэтээр эндүүрэх нь бий...
Тэмүжин өөрөөс нь салан нүүсний хойно хаан болсонд Жамухыг хувь хүн гэж үзвэл баахан унтууцаж эргэлзэх нь зүй ёсны бөгөөд эсвэл урьдаас мэдэж байсан үйл байсан ч байж болох талтай. Учир нь тэрээр өөрөөс нь салан нүүж Тэмүжинд очих иргэдийн нүүдлийг таслан зогсоох ямар нэг арга хэмжээ авсан гэх мэдээ занги байдаггүй билээ. Харин дүү нь алагдахад хэв хууль зөрчсөний учир, мөн хувь хүний үүднээс авч үзвэл хорсох гашуудах нь мэдээж бөгөөд түүхэнд арван гурван хүрээний байлдаан гэж нэрлэгдсэн тулалдааныг Далан балжудад үүтгэжээ. Энэхүү тулалдаанд Жамух Чингис хааныг шахан хавцалд хоргуулсан бөгөөд үнэндээ энэ нь ялалт байсан авч тэрээр андгай тангараг, хэлсэн яриснаа санасан уу, эс бөгөөс өөрийгөө хангалттай харууллаа гэж бодсон уу юутай ч цэргээ татжээ. Харин өшөө хорсол, хууль зөрчсөний гэм бурууг Чонос овогт үүрүүлж тэднийг талан толгойлогч Нэгүдэй цагаан увагийн толгойг авч морины сүүлнээс уяж оджээ.
...Энд чоносын залуусыг далан тогоонд буцалгасан гэх яриа байх бөгөөд миний үзэхэд далан тогоо гээч нь газрын нэр, буцалгаад гэдэг нь түйвээж талсаныг хэлсэн болов уу хэмээн боддог. Мөн ийм санааг Ж.Төмөрцэрэн гуай гаргасан байдаг...
Энэ байлдааны хойно ч зарим овог аймгууд Жамухаас салан тусгаарлах үйл үргэлжлэн Тэмүжинд нийлээр ирсэн байдаг. Гэвч ямар нэг хориг саад хийгдсэн мэдээ байдаггүй. Тэгэхээр Жамух тэднийг зогсоох оролдлого хийгээгүйрээ энэ болох үйл явдлыг мэдэж байсан, тэгээд үл тоосон эс бөгөөс ямар нэгэн үйлдлээр өөгшүүлсэн ч байж болох талтай. 13 хүрээний байлдаан нь тэр хоёрыг бусдад эвлэршгүй дайсан болгон харагдуулснаараа Монголын түүхэнд санамсаргүй болон санаатай (хэрэв тэр хоёр ямар нэгэн зүйл төлөвлөсөн бол) хийгдсэн чухал зангилаа болсон юм. Ингээд Монголчуудын дунд Жамухын болон Тэмүжины тал гэсэн хоёр туйл ялгарчээ. Энэхүү хоёр талын монголын тал нутагт ноёрхохын төлөө тэмцэл Чингис хааны ялалтаар өндөрлөснийг бид бүхэн мэдэх билээ. Ийнхүү Монгол угсааны овог аймгуудыг ээлж дараалан Чингис хааны гарт оруулан нэгтгэх учгийг Жамух гаргасан байх бөгөөд Чингис хааны өрсөлдөгчид болон дайсагнагч хүчнүүдийг өөртөө татан нийлүүлж, дайн байлдаанд турхирах бөгөөд энэ тухай болон байлдааны төлөвлөгөөний тухай мэдээллийг Тэмүжинд хүргэн өөрөө цэрэг албатын хамтаар дайн байлдааны талбарыг орхих, эсвэл тактикийн тоглолтууд хийн байлдааны төлөвлөлтийг нь нураах зэрэг үйлдэл хийдэг нь үе үеийн хүмүүсийн сонирхолыг өөрийн эрхгүй татдаг. Тэрээр 1200 онд Хатагин, Салжиуд, Татар, Дөрвөн, Ихирэс, Хонгирад, Горлос, Найман, Мэргид, Ойрад, Тайчууд зэрэг овог аймгууд болон заримынх нь томхон язгууртнуудын дэмжлэгтэй Гүр хаан болж, Чингисийн эсрэг талынхныг нэгтгэн Чингис хаан болон Тоорил ван ханы нэгдсэн хүчиний эсрэг “иргэний дайн” өдүүлсэн нь 1206 оныг хүртэл үргэлжлэн Чингис хааны ялалтаар өндөрлөжээ. Энэ дайны анхны томхон тулалдаан Хүйтэн уулнаа болж Гүр хааны хүчирхэг нэгдэл таран бутарсан нь үнэхээр “задын” хүч үү эсвэл зориуд бэлдсэн нууц төлөвлөгөөний хэрэгжилт байв уу гэдгийг хэн ч үл мэднэ. Юутай ч ингэж тарж бутарсан хүчнүүдийг Чингис хаан Тайчууд, Татар, Найманы Буйруг гэхчлэн ээлж дараалан дарсан байдаг. Үүний хойно Монголын нутаг дахь хамгийн хүчирхэг аймгийн холбоод болох Хэрэйд, Найман нарыг дарахад Жамухын оролцоо хэр байсныг бид бүхэн МНТ-оос мэдэх билээ. Ингэж 1200 онд эхлүүлсэн “иргэний дайнд” 1206 онд Чингис хаан ялагч болон гарч ирэн “Барс жил эсгий туургатан энх амар” болсон билээ.
...Энэхүү дотоодын буюу монголыг нэгтгэх дайны үед Чингис хаанд олон олон хүнд бэрх үе тохиосон бөгөөд Ван ханы хийсэн гэнэтийн довтолгоо хамгийн аюултай нь байсан юм. Тэр үед Чингис хааны гол зорилго нь Сэнгүм болон түүний хүчнийг түрүүлж цохих тактик байсан ч Сэнгүм эцэгтэйгээ нийлэн гэнэтийн цохилт өгсөн нь ихэнхи харъяат албат хүрээгээ дайнд татаж чадалгүй дайсанд автуулснаар Чингис хааныг нэлээд хүнд байдалд оруулсан юм. Муу өндөрийн энэхүү тулалдаанд ямартай ч Сэнгүмийг устгахаа байг гэхэд шархдуулж дөнгөсөн ч ихэнх албат харъятаа түүн дотор Хасарын хүрээ ч Ван хаанд автсан байдаг. Чингис хааны алдагдсан албат хүрээг Жамух Алтан, Хучар нарын дэмжлэгтэйгээр тарж бутрахаас сэргийлэн барьж, Ван ханы дотоодод тусгай ажиллагаа явуулсан байхыг хэн ч үгүйсгэхгүй хэмээн бодно. Энэ тухайд МНТ-д “Монголын олонхи Жамуха лугаа, Алтан, Хучар лугаа бидэнд буй. Тэмүжин лүгээ дайжиж гарсан Монгол хаа одох, тэд” хэмээсэн байдаг. Ингэж Чингис хаан цөөн цэрэг эрсийн хамтаар халх гол өөд дайжин гарч улс төрийн тоглолтуудаа хийснийг түүхнээ “алдарт илгээлт” хэмээжээ. Энэ үед түүний Жамухад элч илгээн хэлүүлсэн нь “Хан эцгээс минь үзэн ядаж, хагацуулав, чи. Бидний урьд боссон хан эцгийн хөх чунг уух бүлгээ. Намайг урьд босч уухад атаархав зэ, чи. Эдүгээ Хан эцгийн хөх чун-г барагтун. Хэдий зэ хороох, та нар” хэмээсэн байх бөгөөд энэ нь ямар нэг далд агуулга байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Ялангуяа хөх чун-г барах хэмээн юуг өгүүлсэн байж таарах вэ г.м. Мөн Алтан, Хучар нарт “...Гурван мөрний тэргүүнд хэнд бээр бүү буулгагтун” хэмээжээ. Энэ бүхний эцэст Чингис хаан ялагч болон гарч ирсэн билээ...
Ингэж дотоодын тэмцэлд Чингис хаан ялагч болсон үед Жамухыг шадар нөхөд нь барьж Чингис хаанд хүргэж ирсэн байдаг. Хэрэв тэр хоёр энэ бүхнийг сэдэж эхлүүлсэн бол эсгий туургатан энх амар болсон явдал нь тэр хоёрын үүсгэсэн үйл явдлын төгсгөл бодит үр дүн байв. Эхлүүлсэн үйл үр дүнд хүрлээ одоо яахав гэдэг асуудал гарч Чингис хаан Жамухад байр суурь амласан авч Жамух энэ бүхнийг илчлэх нь тэнгэрт үл таалагдах үйл бөгөөд олны итгэлийг ч алдахад хүргэнэ гэж үзсэнээр үхлийг сонгон язгууртан хүний ёсоор цус гаргалгүй бүтээж хаан хүний ёсоор өндөр газар бунхалахыг хүсжээ. Тиймдээ ч түүний намтар түүх ийнхүү бүрхэг үлджээ. Харин Рашид ад Дины бүтээлд Чингис хаан түүнийг алж үл түвдэн Алчидай ноёнд гэр өрхийн хамт шагнасан гээд харин хэдэн өдрийн хойно Алчидай түүнийг мөчилж хороосон бөгөөд тэгэхэд Жамуха ер айсан шинжгүй хурдан огтчиж ал гээд өөрөө зааж өгч байв хэмээжээ. Ямартай ч энэ үеэс үхсэн амьд гэдгийг хэн ч үл мэдэн эгнэгт оргүй болжээ.
Энэ бүгдээс үзвэл Жамуха хортон дайсан ч бай, тагнуул заншлаач ч бай, анд нөхөр ч бай, тэрчлэн Чингис хаан болон Жамуха нэг тэрэгний хос арал ч бай, нэг зоосны хоёр тал ч бай ямартай ч Их Монгол улс байгуулах үйлсэд Жамуха сэцэн хэмээгдэгч энэхүү хувь хүмүн ил далд, санаатай санамсаргүй ихээхэн тус хүргэжээ гэсэн дүгнэлт хийхэд болохгүй зүйл үгүй мэт. Тэгээд ч энэхүү “сэцэн” хэмээх цолыг хэн хэзээ түүнд юуны тул өгсөн нь тодорхойгүй л байна. Ер муу үгүйгээр сайн үгүй, үйл үгүйгээр үр үгүй гэдэг билээ. Энэхүү ертөнцийн хосмолын үрээр Жамуха үгүйгээр Чингис үгүй хэмээн Монголын түүхнээ түүнийг цагаатгая хэмээн энэхүү бичил бичвэрээ бичсэн билээ. Тухайн үеийн цаг үе буюу “Хөрст дэлхий хөрвөж, Хөнжилдөөн унтах завгүй хөнөөлдөн тэмцэж байсан” тэр л цаг үе Чингис хаан болоод Жамухыг төрүүлж түүх болгон бидэнд үлдээжээ.
Амьдрал маш олон өнгөтэй ажгуу. Энэ дундаас үнэнийг тодруулах нь туйлын бэрхтэй, тухайлбал хүний тархи толгой, сэтгэл зүрхийг нэвт уншдаг мэддэг болоод цаг хугацаагаар аялан явах тэр үед л туйлын үнэн гэж байдаг бол түүнийг мэдэх бөгөөд эс бөгөөс тийм ийм магадтай хэмээн эх сурвалжуудын мэдээ занги болон өөрийн оюун бодолд тулгуурлан таамаг гарган эрэл хайгуул хийсээр байх ба аль нь улс үндэстэн үр хойчид нь ашигтай вэ гэдгийг ч бодон тунгааж бүтээл туурвил гардаг хэмээн бодно. Монголын түүх нь нэн ч олон янзын өнгө будагтай бөгөөд энэ их өнгөөөр дэлхийн хэдэн ч сонгодогийг бүтээж болмоор санагдана. Тэр дундаас зөвхөн Тэмүжин ба Жамуха хэмээх хувь улсын нөхөрлөл нь ямар ч бүтээл туурвилын дундаршгүй эх булаг болж чадах тийм олон өнгөтэй ажгуу. “Жамухын өчил” гэх нэгэн бэсрэг бүтээлийг Д.Намсрай гэх эрхэм бичсэнийг олж уншаад тийм шилдгүүдийн нэг гэж бодсоны тул өөрийн энэхүү бичвэртээ чимэг болгон дор зүйж зохиогчоос нь ялдамхан хүлцэл өчсүү.
Д.Намсрай “Жамухын өчил”
Найман зууны тэртээх Жамухын шарил дээгүүр өнөөдөр талын болжмор жиргэж, эх нутгийн ноён салхинаа гудайсан хялганы толгой гашуудалтай бөхөлзөнө. Тэр газрын цээжийг аниртан чагнаваас монгол эрсийн нөхөрлөл, гуниг хагацлын тухай эмгэнэлт түүх өгүүлнэ. Олон аймгийн цуст тэмцэл, талын язгууртнуудын өрсөлдөөн Тэмүүжины ялалтаар төгсөж байсан тэр жил... Хаан Жамух нөхөддөө баригдаад Чингисийн өргөөнөө хүргэгдэн ирэв.
Богд эзэндээ халдсан боол эрсийг Чингис хаан өвс ногоо хүрэнттэл цаазалж Жамухыг суллаад өгүүлрүүн...
-Эв эе эвдрэлцэж олонтаа будилсан ч амийг чинь хэлтрүүлье хаан анд минь. Эгнэгт нөхөрлөлөө бататгаж эгүүрд хамт түшилцэн явтугай чи хэмээн өршөөлийг үзүүлэв.
Гэвч нас сүүдэр ид дундаа, төрсөн биеийн хүч чадал төгөлдөржсөн хаан Жамух хариу өчсөн нь:
-Өндөр дээд хаан суудалдаа заларч, өрлөг жанжны тоо чинь бүрэн байхад би илүүдэх биз ээ, анд минь. Чамд зай тавьж өгье. Үндэс мөчир бөхтэй Хорхоногийн саглагар мод шиг цэцэглэн ганхаж явсан юмсан. Үйлийн хонгор салхийг минь ямар тэнгэрийн зайран бөө хөөрөгдсөнийг бүү мэд. Атгаг санаат эмийн үгэнд орж андгай тангаргаа няцсан цагаас хойш тавилан заяаны хувь зэрэгт улам бүр шахагдсаар хаан анд чиний өмнө хүрч ирлээ. Анд минь чи болгоогтун. Тэнгэрт хос наран мандвал газарт ган болж шатна. Монголд хоёр хаан байвал дажин самуун тасрахгүй. Олон дайнд оролцон чадал хүчиндээ эрдэж явснаа санахад чиний илдийн дор явж би хэзээ ч чадахгүй. Нэгэнт дийлдэшгүй хүчийг олсон анд чи миний зарлигийн дор явахыг бас тэвчихгүй. Чи бол тэнгэрийн бөө, шадар баатруудад итгэгдсэн Чингис хаан. Би чамтай зэрэгцэж өргөгдсөн хамаг Монголыг захирах Гүр хаан Жамух... Гурван түмэн цэргийнхээ ялалтын уухайгаар Даланбалжуудад чамайг шахан сандаргаж явсан домогт тэр Жамух өнөөдөр хаан анд чиний төлөө орчлонгоос халихаар шийджээ. Чамд өнө үүрд итгэгдэх ийм замыг сонголоо. Дээд тэнгэрт нар нэгэн байг! Дэлүүн болдогийг гийгүүлэх саран бас нэгэн байг! Дэлхий газарт хаан бас нэгэн байг!
...Өсөх насандаа Ононгийн мөсөн дээр шагалцан наадаж, өдгөө идэр цагтаа бүх Монголын хувь заяанд холбогдсон чи бид хоёр нэг нарны дор багтахгүй ээ. Учир иймд хоёр их хаан, хоёр их баатар, хоёр монгол эрийн ёсоор энэ хэргийг нэгэн тийш болгоё. Хаан Жамухын суу алдрыг даяар Монгол мэднэ. Энэ нэр сүрээрээ чиний хаан алдрыг өндөрт өргөөд би амиа тэвчье. Олны санаа бүү хоёрдог! Өлмий, өвдөг доор чинь би өөрийгөө ивж өгье, хаан анд минь! Чиний нэр уудам агуу болог! Гүр хаан Жамух өөрөө чамд сөгдлөө гэдгийг дуулаад хамаг монгол, дөрвөн зүг найман зовхист чиний алдар урьд хожид үзэгдээгүйгээр дуурсах болно. Нэгдсэн их гүрнийг нэг гарт хураан захируулахын тулд нэг нь нөгчиж, нөгөө нь хагацъя. Есөн хөлт цагаан туг, дайн тулааны хар сүлдэнд чинь хоёуланд нь сөгдөн гуйя, хаан анд минь! Чи намайг өршөө!... Өршөөхдөө цаазалж өршөө! Би чамтай нөхөрлөе! Нөхөрлөхдөө үхэж нөхөрлөе! Хүчирхэг гүрэн өнө мөнх оршихыг бэлгэдэж хаан биеэрээ туг сүлдийг чинь тахия! Эзэнт улсын чинь төлөө миний өргөх өчүүхэн энэ хувь багадах учиргүйг тэнгэр мэднэ. Одоо чамайг дийлэх хүчтэн газар дээр үгүй ээ! Чиний баатар цэргүүдийн өмнө юу ч тэсэн тэвчиж чадахгүй. Харь дайсан хатгалдахыг санаархвал Монгол цэргийн тахир сэлмээр дэлхийн дайдыг нумлан хэмжигтүн! Дорно зүгт нар хаанаас манддагийг очиж үзэгтүн! Өрнө зүгт нар хаана шингэдэгийг хүрч мэдэгтүн! Бас их төр, эзэнт гүрний хэргийг эмсийнхээ үгтэй хутгалдан зөвшигч надаар төгсгөл болог! Энэ мөчөөс хойш хаан Жамухын алдар урван тэрслэгч хэнийг ч болов төрийн цээрлэл цааз үл тойрохын хууль болог! Өчих өчил минь гүйцлээ. Хаан анд минь, өшөө хорсол буцалсан хамгийн бэрх цагт ч Өүлэн эхийн сүү цусгүй байсныг санаж цус гаргалгүйгээр намайг алуулагтун!!! Үтэр түргэн тонилгогтун! Түүхийн хүрд саад тотгоргүй эргэг! гэвэй.
Чингис хаан хэсэг бодлогоширсноо тэргүүнээ өргөн шадар хүмүүсээ дуудан зарлиг болгов.
-Хаан Чингисийн зарлиг биш гэдгийг мөнх хөх тэнгэр соёрхтугай! Баатар Жамухын сүүлчийн өчил гэрээсийг биелүүлж цус гаргалгүйгээр үхүүлэгтүн! Анддаа бэлэглэсэн алтан бүсийн минь бүслүүлж... аргамаг сайхан хүлгээр хаан Жамухыг тахиж, агсах зэвсэг хуяг дуулгыг нь асаан хүлэг баатрын ёсоор оршуулагтун! Эр хүн нөхөрлөхөд хад чулуу хайлж урсаж ч болдогийг түмэн үе санатугай!
Ийнхүү айлдан эргэхэд Чингис хааны ов товхон буурал суусан армаг тармаг сахал дээр нулимсан дусал гялтганав. Хаадын зарлиг ёсоор болж, мөнх тэнгэрийн таашаалд нийцэв.
...Найман зууны тэртээх Жамухын шарил дээгүүр эх нутгийн ноён салхи гунигтайхан хэсүүчилж нөхрийн тухай үгсийг хялганы бутанд шивнэн эрин зуунд илгээнэ.
Жамух бол Бодончар дээдсийн дайны олзонд авахад жирэмсэн байсан урианхайжингийн (урианхай бол монголын эртний нэгэн овог аймаг) төрүүлсэн үр удмын залгаа бөгөөд тиймдээ ч боржигинчуудын хувьд жадаран буюу харь хэмээсэн овгийн хүн юм.
Тэмүжин бага насандаа өнчирч овог аймагтаа, төрөл садандаа хаягдан гадуурхагдаж байсан бол Жамух Хамаг монголын Жадаран овог аймгийн тэргүүн бөгөөд 2-3 түмэн цэрэг гаргах чадалтай нэр алдар нь нэгэнт тодорч товойсон, Хамаг монголын ихэс язгууртны дунд нэгэнт байр сууриа олсон нэлээн хүчирхэг нөлөө бүхий удирдагч байжээ.
Тэрээр Тэмүүжины 11 настайд буюу 1271-72 оны өвөл Тэмүжинтэй нөхөрлөж андын андгай тавьсан ба тэр үеийн монгол угсааны нэр нөлөө бүхий Хэрэйд улсын хан Тоорилын өргөөнд хамт хүмүүжиж байсан байна. Ийнхүү бага наснаасаа нэгэн гэрт хамт байж нөхөрлөн өссөн хоёр залуугийн амьдрал түүхийн их нугачаанд олон янзын өнгө будгийг үлдээсэн байдаг. Түүхийн нугачаа Тэмүжин, Жамух, Тоорил гурвыг их л ээдрээтэй харьцаанд уяж өгсөн бөгөөд хоёр залуу илүүтэй дотно байсан нь маргаангүй хэмээн бодно.
Тэмүжин Жамух нарын харьцаа 1287 оны намрын сүүлч өвлийн эхээр буюу Бөртэг Мэргидээс аврах үеэс эхлэн ээдрээ зангилаанд орж эхэлсэн байдаг. Бөртэг аварсны дараа Жамухын нутаглаж байсан Хорхонаг жубурт тэр хоёр хамтдаа нэгэн хүрээ болж хоёр жил шахам цугтаа байж, андын андгайгаа бэхжүүлж, үл шингэх идээн хүртэж, үл мартах үгийг хэлэлцэн шөнө хөнжилдөөн цуг хонож байсан хэмээжээ. Тэгвэл энэ хоёр жилд юу болсон бэ?
...Энэ “хүрээ” гэх ойлголт нь Монголын түүхэн дэх нэлээн чухал ойлголт юм. Хүй нэгдлийн үеэс улбаатай овог бүлээрээ нийлэн нэгэн хүрээ үүсгэж байжээ. Багахан хот айлаар эсвэл ганц гэрээр амьдрах нь үнэндээ дээрэм тонуул зэргээс үүдэн үнэндээ боломжгүй зүйл байжээ. Тэгэхээр айл өрх, хувь хүн аль нэгэн хүрээнд хамрагдаж, харин багахан шиг хүрээ нь хүчирхэг том хүрээний эздийн албат харъяат болж зарим бүтээгдэхүүн болон цэрэг дайны болон том ав хомрого, аж ахуйн томоохон ажлуудад биеэр очин алба барьж хариуд нь тэдний эрх сүрээр өөрснийгөө хамгаалуулж байсан байна. Энэ хамгийн хүчирхэг том хүрээг “орд” гэх ба түүний харъяаны бусад хүрээнээс овог аймгууд бүрдэж байсан бололтой. Есүхэйг өнгөрсний хойно түүний гэр бүл хүрээнээс орхигдож гээгдэн хүндхэн үеийг туулсан байдаг...
Ингэж нэг хүрээнд цуг хоёр жилийг өнгөрөөсөн бага наснаасаа итгэж нөхөрлөсөн хоёрын хооронд олон чухал яриа болсон нь мэдээж бөгөөд зөвхөн тэр хоёрын мэдэх нууц ярианууд ч болсон гэхэд үнэнээс нэг их хол зөрөхгүй буй заа. Энгийн ахуйгаас эхлээд улс төр, дайн энх, ирээдүйн тухай мөрөөдлөө ч яриж байсан ба сайндаж муудаж ч байсан байж таарна. Мөн тус хүрээний бусад хүмүүсийн хувьд ч олон янзын яриа, үйл явдал өрнөсөн л байж таарахаас гадна хоёр залууг сонжиж ирээдүйд түших, ханилах нэгнийг сонгосон байх нь гарцаагүй билээ. Энэ нь тэр хоёрыг салж нүүсний дараа хэн нь хэнийг дагаснаас харагдах бөгөөд харин Хорчийн гаргасан яриа санамсаргүй гарав уу, санаатай гаргав уу, санаатай бол хэн ямар зорилгоор гаргав, эсвэл хожим зохиогдсон яриа юу гэх зэргээр сонирхол татдаг. Энэ л хоёр жил тэр хоёрын ирээдүйг төдийгүй нийт монгол угсаатны ирээдүйг тодорхойлох урьдчилсан нөхцөл болжээ. Тэр хоёрын ярианы нэг гол сэдэв нь “Одтой тэнгэр орчиж, орондоо унтах завгүй олзлолдон булаалдаж” байсан тухай гэхэд надад эргэлзэх зүйл алга. Үүнээс гарах арга зам нь хүчирхэг байх, хүчирхэг байх арга зам нь нэгдэл гэдэг дээр ч санал нийлсэн ба нэгэн хүчирхэг хаантай эртний их улсууд Хүннү Сүннүгийн тухай домог мэт яриаг ч хэлэлцэн байсан биз ээ.
Энэ үеэс түүхчид тэр хоёрыг хаан ширээний төлөөх тэмцлийн эвлэршгүй дайснууд болгосон юм. Үүний эсрэг нэгэн таамаг байж болох бөгөөд тэр нь юу вэ гэвэл тэр хоёр хамсан Хамаг монголыг нэгдсэн захиргаанд оруулж түүн дээрээ түшиглэн бусад монгол угсаатныг нэгтгэн домог түүхийн улбааг давтах гэсэн хэрэг бөгөөд энэ үеэс тэр хоёрын тактикийн тоглолтууд эхэлсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэй юм. Харин хэн нь хаан болох вэ гэдэг дээр бараг тогтсон мэт. Учир нь Жамух бол Хиад Боржигин бус Жадараны угсааны хүн болохоор тухайн үеийн ойлголтоор Хамаг монголын хаан ширээг залгамжлах тэнгэрийн соёрхолгүй нэгэн билээ. Тэгээд ч цугтаа байсан тэр хоёр жилийн хугацаанд Тэмүжинийг Хамаг монголын хаан болгохоор ил ярьж байсан мэт. Харин бусад өрсөлдөгчдийн хувьд тэр хоёрын нөхөрлөлийг саармагжуулж, болж өгвөл салгах замаар өөрсөддөө боломж гаргах явдал байлаа. Тэд үүнийгээ ч амжилттай хэрэгжүүлсэн бөгөөд МНТ-д бичсэнчлэн 1289 онд Тэмүжинийг Хамаг монголын Чингис хаан хэмээн өргөмжилсөн мэдээг Архай Хасар, Чахурхан хоёроор элч болгон Жамухад хүргүүлэхэд тэрээр Алтан, Хучар нарт хэлүүлсэн үгст “...анд бид хоёр зуур Андын сүвээ сэжиж Хавирга хатган хагацуулав та нар. Анд бид хоёрыг үл хагацуулан хамт бүхүйд, Тэмүжин андыг хан яахан эс болгов, та нар? (Эндээс үзэхэд тэр хоёр хамт байх үес Тэмүжинийг хан болгох талаар ярьж байсан гэлтэй) Эдүгээ ямар л сэтгэл сэтгэж хан болгов, та нар? Алтан Хучар та хоёр өгүүлсэн үгстээн хүрэн, андын сэтгэл амуулж, андад минь сайтар нөхцөж өгөгтүн” хэмээжээ. Энэ үеэс эхлэн Жамух Чингис хааны ил “өрсөлдөгч” далд “хамжигч” болжээ. Гэтэл энэхэн үес нэгэн ээдрээтэй хэрэг явдал гарсан нь Жамухын дүү Тайчир гэгч зүрх зориг хүч чадал омог цөс ихтэй нэгэн бээр Чингис хааны албатын адууг дээрэмдэж байгаад харвуулж үхсэн явдал байлаа. Энэ явдал зайлшгүй дайны хүүрэг дэлдэхэд хүргэсэн юм. Учир юун хэмээвээс, “ирт мэсэсийг гаргасан” буюу хэв хуулийг зөрчсөн явдал байлаа.
...Энэхүү ирт мэсэсийг гаргах гэж хэв хууль байсан тухай эрдэмтэд сударчид тэмдэглэсэн байхаас бус чухам ямар учир утгатайг үл өгүүлсэн байх юм. Г.Сүхбаатар гуайн бичсэнчлэн бүр Хүн гүрний үед байсан хэв хууль ажээ. Миний үзэхээр энэхүү хэв хууль нь хүрэл зэвсгийн хожуу үе, төмрийн эхэн үеэс улбаатай ба цусыг цусаар, амийг амиар буюу дайн тулааны бус үед ирт мэсээр хүний амь хөнөөх нь цусан өшөө зангидах баттай шалтаг болдог байсан явдал гэж үзсэн болно. Ер нь Монголчууд дайн тулаан, ав хомрогоос бусад үед модон булцуут сум, зэвгүй годил хэрэглэдэг байсан ба сэлэм мэт мэсийг ч дайн ангаас бусад зүйлст хэрэглэдэггүй байсан бөгөөд Жүрхинтэй найрлан байгаад муудалцахад модны мөчир, айргийн бүлүүр мэтсийг хэрэглэн зодолдсон, Бэлгүтэйн мөрийг илдээр цавчсан Бүри бөх хожим алагдсан мөн Чараха өвгөнийг жадаар хатгаж шархтуулсан Тайчууд өслөгдсөн, Тэмүжин Бэгтэрийг харваж алаад Тайчуудад баригдсан гэх зэрэг олон жишээ бий. Одоо ч гэсэн хүйтэн халуун зэвсэг хэрэглэсэн гэмт хэрэг хүндрүүлэх шалтгаантай байдаг ба АНУ-ын зарим мужид галт зэвсэг хэрэглэсэн гэмт хэргийг хоёр дахин хүндрүүлж үздэг хуультай байдаг нь одоог хүртэл тэр хэв хуулийн уламжлал буюу хүний сэтгэлгээний нийтлэг нэгэн онцлог гэлтэй. Үүнтэй холбогдуулан нэгэн зүйлийг нэмэхэд “Бэлгүтэй эхээ нэхэн таарсан Мэргид хүн бүрийг годилтох бөлгөө” гэсэн үгийг баахан хүн харваж алсан мэтээр эндүүрэх нь бий...
Тэмүжин өөрөөс нь салан нүүсний хойно хаан болсонд Жамухыг хувь хүн гэж үзвэл баахан унтууцаж эргэлзэх нь зүй ёсны бөгөөд эсвэл урьдаас мэдэж байсан үйл байсан ч байж болох талтай. Учир нь тэрээр өөрөөс нь салан нүүж Тэмүжинд очих иргэдийн нүүдлийг таслан зогсоох ямар нэг арга хэмжээ авсан гэх мэдээ занги байдаггүй билээ. Харин дүү нь алагдахад хэв хууль зөрчсөний учир, мөн хувь хүний үүднээс авч үзвэл хорсох гашуудах нь мэдээж бөгөөд түүхэнд арван гурван хүрээний байлдаан гэж нэрлэгдсэн тулалдааныг Далан балжудад үүтгэжээ. Энэхүү тулалдаанд Жамух Чингис хааныг шахан хавцалд хоргуулсан бөгөөд үнэндээ энэ нь ялалт байсан авч тэрээр андгай тангараг, хэлсэн яриснаа санасан уу, эс бөгөөс өөрийгөө хангалттай харууллаа гэж бодсон уу юутай ч цэргээ татжээ. Харин өшөө хорсол, хууль зөрчсөний гэм бурууг Чонос овогт үүрүүлж тэднийг талан толгойлогч Нэгүдэй цагаан увагийн толгойг авч морины сүүлнээс уяж оджээ.
...Энд чоносын залуусыг далан тогоонд буцалгасан гэх яриа байх бөгөөд миний үзэхэд далан тогоо гээч нь газрын нэр, буцалгаад гэдэг нь түйвээж талсаныг хэлсэн болов уу хэмээн боддог. Мөн ийм санааг Ж.Төмөрцэрэн гуай гаргасан байдаг...
Энэ байлдааны хойно ч зарим овог аймгууд Жамухаас салан тусгаарлах үйл үргэлжлэн Тэмүжинд нийлээр ирсэн байдаг. Гэвч ямар нэг хориг саад хийгдсэн мэдээ байдаггүй. Тэгэхээр Жамух тэднийг зогсоох оролдлого хийгээгүйрээ энэ болох үйл явдлыг мэдэж байсан, тэгээд үл тоосон эс бөгөөс ямар нэгэн үйлдлээр өөгшүүлсэн ч байж болох талтай. 13 хүрээний байлдаан нь тэр хоёрыг бусдад эвлэршгүй дайсан болгон харагдуулснаараа Монголын түүхэнд санамсаргүй болон санаатай (хэрэв тэр хоёр ямар нэгэн зүйл төлөвлөсөн бол) хийгдсэн чухал зангилаа болсон юм. Ингээд Монголчуудын дунд Жамухын болон Тэмүжины тал гэсэн хоёр туйл ялгарчээ. Энэхүү хоёр талын монголын тал нутагт ноёрхохын төлөө тэмцэл Чингис хааны ялалтаар өндөрлөснийг бид бүхэн мэдэх билээ. Ийнхүү Монгол угсааны овог аймгуудыг ээлж дараалан Чингис хааны гарт оруулан нэгтгэх учгийг Жамух гаргасан байх бөгөөд Чингис хааны өрсөлдөгчид болон дайсагнагч хүчнүүдийг өөртөө татан нийлүүлж, дайн байлдаанд турхирах бөгөөд энэ тухай болон байлдааны төлөвлөгөөний тухай мэдээллийг Тэмүжинд хүргэн өөрөө цэрэг албатын хамтаар дайн байлдааны талбарыг орхих, эсвэл тактикийн тоглолтууд хийн байлдааны төлөвлөлтийг нь нураах зэрэг үйлдэл хийдэг нь үе үеийн хүмүүсийн сонирхолыг өөрийн эрхгүй татдаг. Тэрээр 1200 онд Хатагин, Салжиуд, Татар, Дөрвөн, Ихирэс, Хонгирад, Горлос, Найман, Мэргид, Ойрад, Тайчууд зэрэг овог аймгууд болон заримынх нь томхон язгууртнуудын дэмжлэгтэй Гүр хаан болж, Чингисийн эсрэг талынхныг нэгтгэн Чингис хаан болон Тоорил ван ханы нэгдсэн хүчиний эсрэг “иргэний дайн” өдүүлсэн нь 1206 оныг хүртэл үргэлжлэн Чингис хааны ялалтаар өндөрлөжээ. Энэ дайны анхны томхон тулалдаан Хүйтэн уулнаа болж Гүр хааны хүчирхэг нэгдэл таран бутарсан нь үнэхээр “задын” хүч үү эсвэл зориуд бэлдсэн нууц төлөвлөгөөний хэрэгжилт байв уу гэдгийг хэн ч үл мэднэ. Юутай ч ингэж тарж бутарсан хүчнүүдийг Чингис хаан Тайчууд, Татар, Найманы Буйруг гэхчлэн ээлж дараалан дарсан байдаг. Үүний хойно Монголын нутаг дахь хамгийн хүчирхэг аймгийн холбоод болох Хэрэйд, Найман нарыг дарахад Жамухын оролцоо хэр байсныг бид бүхэн МНТ-оос мэдэх билээ. Ингэж 1200 онд эхлүүлсэн “иргэний дайнд” 1206 онд Чингис хаан ялагч болон гарч ирэн “Барс жил эсгий туургатан энх амар” болсон билээ.
...Энэхүү дотоодын буюу монголыг нэгтгэх дайны үед Чингис хаанд олон олон хүнд бэрх үе тохиосон бөгөөд Ван ханы хийсэн гэнэтийн довтолгоо хамгийн аюултай нь байсан юм. Тэр үед Чингис хааны гол зорилго нь Сэнгүм болон түүний хүчнийг түрүүлж цохих тактик байсан ч Сэнгүм эцэгтэйгээ нийлэн гэнэтийн цохилт өгсөн нь ихэнхи харъяат албат хүрээгээ дайнд татаж чадалгүй дайсанд автуулснаар Чингис хааныг нэлээд хүнд байдалд оруулсан юм. Муу өндөрийн энэхүү тулалдаанд ямартай ч Сэнгүмийг устгахаа байг гэхэд шархдуулж дөнгөсөн ч ихэнх албат харъятаа түүн дотор Хасарын хүрээ ч Ван хаанд автсан байдаг. Чингис хааны алдагдсан албат хүрээг Жамух Алтан, Хучар нарын дэмжлэгтэйгээр тарж бутрахаас сэргийлэн барьж, Ван ханы дотоодод тусгай ажиллагаа явуулсан байхыг хэн ч үгүйсгэхгүй хэмээн бодно. Энэ тухайд МНТ-д “Монголын олонхи Жамуха лугаа, Алтан, Хучар лугаа бидэнд буй. Тэмүжин лүгээ дайжиж гарсан Монгол хаа одох, тэд” хэмээсэн байдаг. Ингэж Чингис хаан цөөн цэрэг эрсийн хамтаар халх гол өөд дайжин гарч улс төрийн тоглолтуудаа хийснийг түүхнээ “алдарт илгээлт” хэмээжээ. Энэ үед түүний Жамухад элч илгээн хэлүүлсэн нь “Хан эцгээс минь үзэн ядаж, хагацуулав, чи. Бидний урьд боссон хан эцгийн хөх чунг уух бүлгээ. Намайг урьд босч уухад атаархав зэ, чи. Эдүгээ Хан эцгийн хөх чун-г барагтун. Хэдий зэ хороох, та нар” хэмээсэн байх бөгөөд энэ нь ямар нэг далд агуулга байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Ялангуяа хөх чун-г барах хэмээн юуг өгүүлсэн байж таарах вэ г.м. Мөн Алтан, Хучар нарт “...Гурван мөрний тэргүүнд хэнд бээр бүү буулгагтун” хэмээжээ. Энэ бүхний эцэст Чингис хаан ялагч болон гарч ирсэн билээ...
Ингэж дотоодын тэмцэлд Чингис хаан ялагч болсон үед Жамухыг шадар нөхөд нь барьж Чингис хаанд хүргэж ирсэн байдаг. Хэрэв тэр хоёр энэ бүхнийг сэдэж эхлүүлсэн бол эсгий туургатан энх амар болсон явдал нь тэр хоёрын үүсгэсэн үйл явдлын төгсгөл бодит үр дүн байв. Эхлүүлсэн үйл үр дүнд хүрлээ одоо яахав гэдэг асуудал гарч Чингис хаан Жамухад байр суурь амласан авч Жамух энэ бүхнийг илчлэх нь тэнгэрт үл таалагдах үйл бөгөөд олны итгэлийг ч алдахад хүргэнэ гэж үзсэнээр үхлийг сонгон язгууртан хүний ёсоор цус гаргалгүй бүтээж хаан хүний ёсоор өндөр газар бунхалахыг хүсжээ. Тиймдээ ч түүний намтар түүх ийнхүү бүрхэг үлджээ. Харин Рашид ад Дины бүтээлд Чингис хаан түүнийг алж үл түвдэн Алчидай ноёнд гэр өрхийн хамт шагнасан гээд харин хэдэн өдрийн хойно Алчидай түүнийг мөчилж хороосон бөгөөд тэгэхэд Жамуха ер айсан шинжгүй хурдан огтчиж ал гээд өөрөө зааж өгч байв хэмээжээ. Ямартай ч энэ үеэс үхсэн амьд гэдгийг хэн ч үл мэдэн эгнэгт оргүй болжээ.
Энэ бүгдээс үзвэл Жамуха хортон дайсан ч бай, тагнуул заншлаач ч бай, анд нөхөр ч бай, тэрчлэн Чингис хаан болон Жамуха нэг тэрэгний хос арал ч бай, нэг зоосны хоёр тал ч бай ямартай ч Их Монгол улс байгуулах үйлсэд Жамуха сэцэн хэмээгдэгч энэхүү хувь хүмүн ил далд, санаатай санамсаргүй ихээхэн тус хүргэжээ гэсэн дүгнэлт хийхэд болохгүй зүйл үгүй мэт. Тэгээд ч энэхүү “сэцэн” хэмээх цолыг хэн хэзээ түүнд юуны тул өгсөн нь тодорхойгүй л байна. Ер муу үгүйгээр сайн үгүй, үйл үгүйгээр үр үгүй гэдэг билээ. Энэхүү ертөнцийн хосмолын үрээр Жамуха үгүйгээр Чингис үгүй хэмээн Монголын түүхнээ түүнийг цагаатгая хэмээн энэхүү бичил бичвэрээ бичсэн билээ. Тухайн үеийн цаг үе буюу “Хөрст дэлхий хөрвөж, Хөнжилдөөн унтах завгүй хөнөөлдөн тэмцэж байсан” тэр л цаг үе Чингис хаан болоод Жамухыг төрүүлж түүх болгон бидэнд үлдээжээ.
Амьдрал маш олон өнгөтэй ажгуу. Энэ дундаас үнэнийг тодруулах нь туйлын бэрхтэй, тухайлбал хүний тархи толгой, сэтгэл зүрхийг нэвт уншдаг мэддэг болоод цаг хугацаагаар аялан явах тэр үед л туйлын үнэн гэж байдаг бол түүнийг мэдэх бөгөөд эс бөгөөс тийм ийм магадтай хэмээн эх сурвалжуудын мэдээ занги болон өөрийн оюун бодолд тулгуурлан таамаг гарган эрэл хайгуул хийсээр байх ба аль нь улс үндэстэн үр хойчид нь ашигтай вэ гэдгийг ч бодон тунгааж бүтээл туурвил гардаг хэмээн бодно. Монголын түүх нь нэн ч олон янзын өнгө будагтай бөгөөд энэ их өнгөөөр дэлхийн хэдэн ч сонгодогийг бүтээж болмоор санагдана. Тэр дундаас зөвхөн Тэмүжин ба Жамуха хэмээх хувь улсын нөхөрлөл нь ямар ч бүтээл туурвилын дундаршгүй эх булаг болж чадах тийм олон өнгөтэй ажгуу. “Жамухын өчил” гэх нэгэн бэсрэг бүтээлийг Д.Намсрай гэх эрхэм бичсэнийг олж уншаад тийм шилдгүүдийн нэг гэж бодсоны тул өөрийн энэхүү бичвэртээ чимэг болгон дор зүйж зохиогчоос нь ялдамхан хүлцэл өчсүү.
Д.Намсрай “Жамухын өчил”
Найман зууны тэртээх Жамухын шарил дээгүүр өнөөдөр талын болжмор жиргэж, эх нутгийн ноён салхинаа гудайсан хялганы толгой гашуудалтай бөхөлзөнө. Тэр газрын цээжийг аниртан чагнаваас монгол эрсийн нөхөрлөл, гуниг хагацлын тухай эмгэнэлт түүх өгүүлнэ. Олон аймгийн цуст тэмцэл, талын язгууртнуудын өрсөлдөөн Тэмүүжины ялалтаар төгсөж байсан тэр жил... Хаан Жамух нөхөддөө баригдаад Чингисийн өргөөнөө хүргэгдэн ирэв.
Богд эзэндээ халдсан боол эрсийг Чингис хаан өвс ногоо хүрэнттэл цаазалж Жамухыг суллаад өгүүлрүүн...
-Эв эе эвдрэлцэж олонтаа будилсан ч амийг чинь хэлтрүүлье хаан анд минь. Эгнэгт нөхөрлөлөө бататгаж эгүүрд хамт түшилцэн явтугай чи хэмээн өршөөлийг үзүүлэв.
Гэвч нас сүүдэр ид дундаа, төрсөн биеийн хүч чадал төгөлдөржсөн хаан Жамух хариу өчсөн нь:
-Өндөр дээд хаан суудалдаа заларч, өрлөг жанжны тоо чинь бүрэн байхад би илүүдэх биз ээ, анд минь. Чамд зай тавьж өгье. Үндэс мөчир бөхтэй Хорхоногийн саглагар мод шиг цэцэглэн ганхаж явсан юмсан. Үйлийн хонгор салхийг минь ямар тэнгэрийн зайран бөө хөөрөгдсөнийг бүү мэд. Атгаг санаат эмийн үгэнд орж андгай тангаргаа няцсан цагаас хойш тавилан заяаны хувь зэрэгт улам бүр шахагдсаар хаан анд чиний өмнө хүрч ирлээ. Анд минь чи болгоогтун. Тэнгэрт хос наран мандвал газарт ган болж шатна. Монголд хоёр хаан байвал дажин самуун тасрахгүй. Олон дайнд оролцон чадал хүчиндээ эрдэж явснаа санахад чиний илдийн дор явж би хэзээ ч чадахгүй. Нэгэнт дийлдэшгүй хүчийг олсон анд чи миний зарлигийн дор явахыг бас тэвчихгүй. Чи бол тэнгэрийн бөө, шадар баатруудад итгэгдсэн Чингис хаан. Би чамтай зэрэгцэж өргөгдсөн хамаг Монголыг захирах Гүр хаан Жамух... Гурван түмэн цэргийнхээ ялалтын уухайгаар Даланбалжуудад чамайг шахан сандаргаж явсан домогт тэр Жамух өнөөдөр хаан анд чиний төлөө орчлонгоос халихаар шийджээ. Чамд өнө үүрд итгэгдэх ийм замыг сонголоо. Дээд тэнгэрт нар нэгэн байг! Дэлүүн болдогийг гийгүүлэх саран бас нэгэн байг! Дэлхий газарт хаан бас нэгэн байг!
...Өсөх насандаа Ононгийн мөсөн дээр шагалцан наадаж, өдгөө идэр цагтаа бүх Монголын хувь заяанд холбогдсон чи бид хоёр нэг нарны дор багтахгүй ээ. Учир иймд хоёр их хаан, хоёр их баатар, хоёр монгол эрийн ёсоор энэ хэргийг нэгэн тийш болгоё. Хаан Жамухын суу алдрыг даяар Монгол мэднэ. Энэ нэр сүрээрээ чиний хаан алдрыг өндөрт өргөөд би амиа тэвчье. Олны санаа бүү хоёрдог! Өлмий, өвдөг доор чинь би өөрийгөө ивж өгье, хаан анд минь! Чиний нэр уудам агуу болог! Гүр хаан Жамух өөрөө чамд сөгдлөө гэдгийг дуулаад хамаг монгол, дөрвөн зүг найман зовхист чиний алдар урьд хожид үзэгдээгүйгээр дуурсах болно. Нэгдсэн их гүрнийг нэг гарт хураан захируулахын тулд нэг нь нөгчиж, нөгөө нь хагацъя. Есөн хөлт цагаан туг, дайн тулааны хар сүлдэнд чинь хоёуланд нь сөгдөн гуйя, хаан анд минь! Чи намайг өршөө!... Өршөөхдөө цаазалж өршөө! Би чамтай нөхөрлөе! Нөхөрлөхдөө үхэж нөхөрлөе! Хүчирхэг гүрэн өнө мөнх оршихыг бэлгэдэж хаан биеэрээ туг сүлдийг чинь тахия! Эзэнт улсын чинь төлөө миний өргөх өчүүхэн энэ хувь багадах учиргүйг тэнгэр мэднэ. Одоо чамайг дийлэх хүчтэн газар дээр үгүй ээ! Чиний баатар цэргүүдийн өмнө юу ч тэсэн тэвчиж чадахгүй. Харь дайсан хатгалдахыг санаархвал Монгол цэргийн тахир сэлмээр дэлхийн дайдыг нумлан хэмжигтүн! Дорно зүгт нар хаанаас манддагийг очиж үзэгтүн! Өрнө зүгт нар хаана шингэдэгийг хүрч мэдэгтүн! Бас их төр, эзэнт гүрний хэргийг эмсийнхээ үгтэй хутгалдан зөвшигч надаар төгсгөл болог! Энэ мөчөөс хойш хаан Жамухын алдар урван тэрслэгч хэнийг ч болов төрийн цээрлэл цааз үл тойрохын хууль болог! Өчих өчил минь гүйцлээ. Хаан анд минь, өшөө хорсол буцалсан хамгийн бэрх цагт ч Өүлэн эхийн сүү цусгүй байсныг санаж цус гаргалгүйгээр намайг алуулагтун!!! Үтэр түргэн тонилгогтун! Түүхийн хүрд саад тотгоргүй эргэг! гэвэй.
Чингис хаан хэсэг бодлогоширсноо тэргүүнээ өргөн шадар хүмүүсээ дуудан зарлиг болгов.
-Хаан Чингисийн зарлиг биш гэдгийг мөнх хөх тэнгэр соёрхтугай! Баатар Жамухын сүүлчийн өчил гэрээсийг биелүүлж цус гаргалгүйгээр үхүүлэгтүн! Анддаа бэлэглэсэн алтан бүсийн минь бүслүүлж... аргамаг сайхан хүлгээр хаан Жамухыг тахиж, агсах зэвсэг хуяг дуулгыг нь асаан хүлэг баатрын ёсоор оршуулагтун! Эр хүн нөхөрлөхөд хад чулуу хайлж урсаж ч болдогийг түмэн үе санатугай!
Ийнхүү айлдан эргэхэд Чингис хааны ов товхон буурал суусан армаг тармаг сахал дээр нулимсан дусал гялтганав. Хаадын зарлиг ёсоор болж, мөнх тэнгэрийн таашаалд нийцэв.
...Найман зууны тэртээх Жамухын шарил дээгүүр эх нутгийн ноён салхи гунигтайхан хэсүүчилж нөхрийн тухай үгсийг хялганы бутанд шивнэн эрин зуунд илгээнэ.
Sunday, November 22, 2009
Төв Ази
Өнөөдөр дэлхий дахинаа төв ази, дундад ази, дотоод ази гэх нэр томъёогоор газар зүйн нэг л бүс нутгийг ойлгон нэрлэх болжээ. Гэхдээ уг бүс нутгийн хил хязгаарын талаар одоог болтол нэгдсэн ойлголтонд хүрээгүй байна. Энэ нь тус бүс нутгийг газар зүй, улс төр, түүхийн гэсэн 3 өнцгөөс хардагтай холбоотой болов уу гэж бодогддог.
Орчин үед Төв Ази нэрээр хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан 5 станы газар нутгийг хамааруулан үзэх хандлага илүүтэй болсон байна. Энэ нь хуучин ЗХУ-ын үеэс гаралтай бөгөөд ЗХУ-ын түүх газар зүйчид Казахстаныг тус бүс нутагт оруулалгүй зөвхөн өмнөдийн 4 станыг дундад ази буюу төв ази гэж байжээ. ЗХУ задарсаны дараа үеэс Казахстан тус бүс нутагт орсноор одоогийн энэхүү ойлголт гарч иржээ. Энэхүү 5 станы бүрдлийг Туркестан гэж нэрлэх явдал нэлээн түгээмэл байдаг.
Харин ЮНЕСКО-ын албан ёсны түүх бичлэгт байгаль, цаг агаар, газар зүйн онцлог зэргийг үндэслэн дараахь хил хязгаарыг тогтоодог бөгөөд манай судлаачид ч үүнийг баримталдаг болов уу. Энэхүү ойлголтоор Төв ази нь Монгол, хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан 5 стан, (Казах, Киргиз, Узбек, Туркмен, Тажик) Хятадын баруун хойд хэсэг, (Өвөр Монгол, Хөх нуур, Төвд, Уйгар, Ганьсу, Сичуан, Ниншя, Шаанши, Шанши) Оросын өмнөд хэсэг, (Буриад, Тану Тува, Алтай, Өмнөд сибирь Эрхүү муж, Хакас, Урал,Тохарстан, Челябинск, Татарстан, Башкортостан) Энэтхэгийн баруун хойд бүс, (Кашмир болон Ладах муж) Афганистан, хойд Пакистан, Ираны зүүн хойд хэсэг (Голестан, Хойд Хорасан, Разави) зэрэг газар нутгийг хамардаг байна.
Газар зүйн тогтоцийн хувьд говь цөл, өндөрлөг уул нурууд байхаас гадна гол шинж нь тал хээр бөгөөд Төв Азийн тал хээрийг Евро-Азийн тал хээр гэх нь бий. Учир нь дорнод Европийн хээр нь Төв Азийн тал хээрийн үргэлжлэл юм. Төв Азид, Монголын Бүүрэг дэлийн элс буюу дэлхийн хамгийн хойд захын элсэн манхан, (хойд өргөргийн 50’18”) мөн Эрдэнэцогт сумын нутагт дэлхийн хойд хагасын хамгийн урд захын мөнх цэвдэг байх (х.ө 46’17”) ба дэлхийн мөнх цэвдэг болон хөлддөггүй цөл хоёр хамгийн ойрхон оршдог (770 км) зэрэг газар зүйн онцлог байдаг байна.
Түүх угсаатны талаас авч үзвэл энэ бүс нутаг нь баруун болон өмнөд талдаа Индо-Евро буюу Перс хэлтний, Дунд хэсгээрээ Түрэг хэлтэн, зүүн талдаа Монгол хэл, угсаатнаас бүрдэх бөгөөд нүүдэлчдийн сонгодог иргэншил соёлын төв юм. Орчин үеийн генетикийн судалгаагаар Төв Азид анх хүн 40-50 мянган жилийн өмнө суурьшсан ба хүн төрөлхтний эртний суурьшсан газруудын нэг юм. Төв Азийн энэ өргөн уудам нутагт олон олон нүүдэлчин болон хагас нүүдэлчин овог аймаг, угсаатан, улс гүрнүүд байгуулагдан генетикийн болон соёлын солилцоонд оролцохоос гадна газар нутаг бэлчээрийн болон бүс нутагт ноёрхохын төлөөх дайн тулаан хийж байжээ. Бүс нутагт ноёрхох нь тус бүс нутгийн нэгэн онцлог давуу тал болох баруун Ази, Европийг зүүн болон зүүн өмнөд Азийг холбох гүүр болж байсан торгоны замд хяналт тогтоох явдал байлаа. Нүүдэлчдийн хөдөлгөөнт чанар, чийрэг хатуужилтай байдал зэрэг нь тэднийг дайн байлдаанд илүү идэрхэг байлгаж, газар зүйн байршлийн давуу тал нь бусад иргэншлийг холбох зам гүүр болгож байсан нь тус бүс нутгийг 16-р зуун гартал дэлхийн хамгийн хүчирхэг бүс болгож байв. Харин 16-р зуунаас далайн тээвэр хөгжиж торгоны зам ач холбогдлоо алдаж, мөн галт зэвсэг гарсан зэрэг шалтгааны улмаас бүс нутаг энэ давуу талаа алджээ.
Төв Азийн баруун хэсэг буюу Хар тэнгис, Каспийн тэнгисийн хооронд болон хойд талаас Индо-Европ хэлтний үүслийг авч үздэг бөгөөд тэд эндээс хожим МЭӨ 4000-1000 онуудад баруун Сибирь, бидний нэрлэж дадсанаар дундад Ази, баруун болон баруун өмнөд Ази руу тархан нүүдэлсэн бөгөөд Европчуудын зарим нь ч эндээс гарал үүсэлтэй юм. Үүнийг Курганы онол гэх ба олонхи судлаачдын баримталдаг онол юм. Чухам энэ бүс нутгаас л Скифүүд, Бактри, Согдууд, хожмын Аланчууд, Иранчууд, Европчуул гарчээ. Индо-Европ буюу Перс Арийн ген хэмээгддэг Ү-хромсомын R1а1 хаплогрупп Дундад болон Баруун Ази (Түрэг болон Перс угсаатан---эндээс үзэхэд Түрэг угсаатан нь эцгийн талаасаа Перс ястай, домгийн хувилбараараа эхийн талаасаа Монгол төрхтөн чонын цустай бололтой) зүүн Европийн Индо Слав хүмүүс, Днепр, Дон мөрний хөндий, Скандинавт тархжээ. Баруун Европт уг гений давтамж ховор байдаг байна.
Төв Азийн төв болон зүүн талд Алтай хэлтнүүд оршин байсан ба Хүн нар, Монголчууд, хожмын утга зохиолд гарах Иран Туран хэмээхийн Туранчууд буюу Хөх Түргүүд энэ хэсэгт хамаарах ба тэд Төв Азийн хамгийн хүчирхэг гүрнүүдийг байгуулж явсан ба Перс хэлтнүүдийг баруун тийш түржээ. Мэдээж Төв Азийн хамгийн анхны гүрэн улсыг Хүн нар анхлан байгуулжээ.
Төв Азид анх адгуус амьтадыг гэршүүлж, морийг хөллөг, уналганд ашиглах болж, (МЭӨ 4500-4000 он) эмээл, дөрөө, өмд, тэрэг (МЭӨ 2000 онд байлдааны хүнд тэрэг, хигээст дугуй үүсч МЭӨ 1600 оноос хойд Хятадад нэвтэрчээ) зэрэг олон олон зүйлийг анхлан зохион олж, хүн төрөлхтний түүх соёлд онцгой нэмэр хандив оруулсан бөгөөд мянга мянган жилийн турш талын нүүдэлчид оршин байж сонгодог нүүдлийн мал аж ахуйг хөгжүүлжээ. Анх МЭӨ 4500 оны үес мал аж ахуйн зэрэгцээ газар тариалан багахан хэмжээгээр хөгжиж эхэлж байсан авч аажимдаа нүүдлийн мал аж ахуй сонгодог хэлбэрийг олж давамгайлах болжээ. Чухам яагаад энэ бүс нутагт газар тариалангаасаа илүүтэй нүүдлийн мал аж ахуй хөгжив гэдэг асуудалд тус бүс нутгийн байгаль цаг агаар, газар зүйн онцлог нь хариулт өгдөг гэж үздэг. Төв Азийн газар нутгийн дийлэнхи хэсэг нь өндөрлөг газар бөгөөд хуурай уур амьсгал зонхилох тул газар тариалан хөгжихөд бэрхшээлтэй байжээ. Гэхдээ Төв Азийн тодорхой хэсгүүдэд газар тариалан суурин иргэншил өндөр хөгжсөн бөгөөд дэлхийн бусад хэсгүүдэд ч нөлөөлсний дээр Төв Азийн нүүдэлчид нүүдлийн мал аж ахуйн иргэншил соёлыг бүтээн, өөрсний онцгой чанарын дэмээр дэлхий дахины нийтлэг соёлыг бий болгоход онцгой үүргийг биелүүлсэн юм.
Тус бүс нутаг нь хүн амын нягтралаар ихээхэн сийрэг (Ази тивд нэг 1 кв.км-т 80.5 хүн оршин суудаг бол тус бүс нутагт 1 кв.км-т 9 хүн) бөгөөд Азийн хүн амын 2% буюу 80 сая хүн энэ бүс нутагт оршин сууж байна.
Орчин үед Төв Ази нэрээр хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан 5 станы газар нутгийг хамааруулан үзэх хандлага илүүтэй болсон байна. Энэ нь хуучин ЗХУ-ын үеэс гаралтай бөгөөд ЗХУ-ын түүх газар зүйчид Казахстаныг тус бүс нутагт оруулалгүй зөвхөн өмнөдийн 4 станыг дундад ази буюу төв ази гэж байжээ. ЗХУ задарсаны дараа үеэс Казахстан тус бүс нутагт орсноор одоогийн энэхүү ойлголт гарч иржээ. Энэхүү 5 станы бүрдлийг Туркестан гэж нэрлэх явдал нэлээн түгээмэл байдаг.
Харин ЮНЕСКО-ын албан ёсны түүх бичлэгт байгаль, цаг агаар, газар зүйн онцлог зэргийг үндэслэн дараахь хил хязгаарыг тогтоодог бөгөөд манай судлаачид ч үүнийг баримталдаг болов уу. Энэхүү ойлголтоор Төв ази нь Монгол, хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан 5 стан, (Казах, Киргиз, Узбек, Туркмен, Тажик) Хятадын баруун хойд хэсэг, (Өвөр Монгол, Хөх нуур, Төвд, Уйгар, Ганьсу, Сичуан, Ниншя, Шаанши, Шанши) Оросын өмнөд хэсэг, (Буриад, Тану Тува, Алтай, Өмнөд сибирь Эрхүү муж, Хакас, Урал,Тохарстан, Челябинск, Татарстан, Башкортостан) Энэтхэгийн баруун хойд бүс, (Кашмир болон Ладах муж) Афганистан, хойд Пакистан, Ираны зүүн хойд хэсэг (Голестан, Хойд Хорасан, Разави) зэрэг газар нутгийг хамардаг байна.
Газар зүйн тогтоцийн хувьд говь цөл, өндөрлөг уул нурууд байхаас гадна гол шинж нь тал хээр бөгөөд Төв Азийн тал хээрийг Евро-Азийн тал хээр гэх нь бий. Учир нь дорнод Европийн хээр нь Төв Азийн тал хээрийн үргэлжлэл юм. Төв Азид, Монголын Бүүрэг дэлийн элс буюу дэлхийн хамгийн хойд захын элсэн манхан, (хойд өргөргийн 50’18”) мөн Эрдэнэцогт сумын нутагт дэлхийн хойд хагасын хамгийн урд захын мөнх цэвдэг байх (х.ө 46’17”) ба дэлхийн мөнх цэвдэг болон хөлддөггүй цөл хоёр хамгийн ойрхон оршдог (770 км) зэрэг газар зүйн онцлог байдаг байна.
Түүх угсаатны талаас авч үзвэл энэ бүс нутаг нь баруун болон өмнөд талдаа Индо-Евро буюу Перс хэлтний, Дунд хэсгээрээ Түрэг хэлтэн, зүүн талдаа Монгол хэл, угсаатнаас бүрдэх бөгөөд нүүдэлчдийн сонгодог иргэншил соёлын төв юм. Орчин үеийн генетикийн судалгаагаар Төв Азид анх хүн 40-50 мянган жилийн өмнө суурьшсан ба хүн төрөлхтний эртний суурьшсан газруудын нэг юм. Төв Азийн энэ өргөн уудам нутагт олон олон нүүдэлчин болон хагас нүүдэлчин овог аймаг, угсаатан, улс гүрнүүд байгуулагдан генетикийн болон соёлын солилцоонд оролцохоос гадна газар нутаг бэлчээрийн болон бүс нутагт ноёрхохын төлөөх дайн тулаан хийж байжээ. Бүс нутагт ноёрхох нь тус бүс нутгийн нэгэн онцлог давуу тал болох баруун Ази, Европийг зүүн болон зүүн өмнөд Азийг холбох гүүр болж байсан торгоны замд хяналт тогтоох явдал байлаа. Нүүдэлчдийн хөдөлгөөнт чанар, чийрэг хатуужилтай байдал зэрэг нь тэднийг дайн байлдаанд илүү идэрхэг байлгаж, газар зүйн байршлийн давуу тал нь бусад иргэншлийг холбох зам гүүр болгож байсан нь тус бүс нутгийг 16-р зуун гартал дэлхийн хамгийн хүчирхэг бүс болгож байв. Харин 16-р зуунаас далайн тээвэр хөгжиж торгоны зам ач холбогдлоо алдаж, мөн галт зэвсэг гарсан зэрэг шалтгааны улмаас бүс нутаг энэ давуу талаа алджээ.
Төв Азийн баруун хэсэг буюу Хар тэнгис, Каспийн тэнгисийн хооронд болон хойд талаас Индо-Европ хэлтний үүслийг авч үздэг бөгөөд тэд эндээс хожим МЭӨ 4000-1000 онуудад баруун Сибирь, бидний нэрлэж дадсанаар дундад Ази, баруун болон баруун өмнөд Ази руу тархан нүүдэлсэн бөгөөд Европчуудын зарим нь ч эндээс гарал үүсэлтэй юм. Үүнийг Курганы онол гэх ба олонхи судлаачдын баримталдаг онол юм. Чухам энэ бүс нутгаас л Скифүүд, Бактри, Согдууд, хожмын Аланчууд, Иранчууд, Европчуул гарчээ. Индо-Европ буюу Перс Арийн ген хэмээгддэг Ү-хромсомын R1а1 хаплогрупп Дундад болон Баруун Ази (Түрэг болон Перс угсаатан---эндээс үзэхэд Түрэг угсаатан нь эцгийн талаасаа Перс ястай, домгийн хувилбараараа эхийн талаасаа Монгол төрхтөн чонын цустай бололтой) зүүн Европийн Индо Слав хүмүүс, Днепр, Дон мөрний хөндий, Скандинавт тархжээ. Баруун Европт уг гений давтамж ховор байдаг байна.
Төв Азийн төв болон зүүн талд Алтай хэлтнүүд оршин байсан ба Хүн нар, Монголчууд, хожмын утга зохиолд гарах Иран Туран хэмээхийн Туранчууд буюу Хөх Түргүүд энэ хэсэгт хамаарах ба тэд Төв Азийн хамгийн хүчирхэг гүрнүүдийг байгуулж явсан ба Перс хэлтнүүдийг баруун тийш түржээ. Мэдээж Төв Азийн хамгийн анхны гүрэн улсыг Хүн нар анхлан байгуулжээ.
Төв Азид анх адгуус амьтадыг гэршүүлж, морийг хөллөг, уналганд ашиглах болж, (МЭӨ 4500-4000 он) эмээл, дөрөө, өмд, тэрэг (МЭӨ 2000 онд байлдааны хүнд тэрэг, хигээст дугуй үүсч МЭӨ 1600 оноос хойд Хятадад нэвтэрчээ) зэрэг олон олон зүйлийг анхлан зохион олж, хүн төрөлхтний түүх соёлд онцгой нэмэр хандив оруулсан бөгөөд мянга мянган жилийн турш талын нүүдэлчид оршин байж сонгодог нүүдлийн мал аж ахуйг хөгжүүлжээ. Анх МЭӨ 4500 оны үес мал аж ахуйн зэрэгцээ газар тариалан багахан хэмжээгээр хөгжиж эхэлж байсан авч аажимдаа нүүдлийн мал аж ахуй сонгодог хэлбэрийг олж давамгайлах болжээ. Чухам яагаад энэ бүс нутагт газар тариалангаасаа илүүтэй нүүдлийн мал аж ахуй хөгжив гэдэг асуудалд тус бүс нутгийн байгаль цаг агаар, газар зүйн онцлог нь хариулт өгдөг гэж үздэг. Төв Азийн газар нутгийн дийлэнхи хэсэг нь өндөрлөг газар бөгөөд хуурай уур амьсгал зонхилох тул газар тариалан хөгжихөд бэрхшээлтэй байжээ. Гэхдээ Төв Азийн тодорхой хэсгүүдэд газар тариалан суурин иргэншил өндөр хөгжсөн бөгөөд дэлхийн бусад хэсгүүдэд ч нөлөөлсний дээр Төв Азийн нүүдэлчид нүүдлийн мал аж ахуйн иргэншил соёлыг бүтээн, өөрсний онцгой чанарын дэмээр дэлхий дахины нийтлэг соёлыг бий болгоход онцгой үүргийг биелүүлсэн юм.
Тус бүс нутаг нь хүн амын нягтралаар ихээхэн сийрэг (Ази тивд нэг 1 кв.км-т 80.5 хүн оршин суудаг бол тус бүс нутагт 1 кв.км-т 9 хүн) бөгөөд Азийн хүн амын 2% буюу 80 сая хүн энэ бүс нутагт оршин сууж байна.
Sunday, November 8, 2009
Монгол үзэл
Түүхийн ном зохиол унших зуур олж мэдсэн зүйлүүдээ “Монгол үг олъё” “Монгол заншил” гэсэн гарчгийн дор бичиглэн тэмдэглэж байснаа нэгтгэн нэгэн гарчгийн дор тэмдэглэн үлдээхээр шийдлээ. Ингээд хэл соёл, ёс уламжлал, зан заншлуудыг нийлүүлэн хэлэх үгийг хайсны эцэст “Монгол үзэл” гэж гарчиглахаар боллоо.
Төв Азийн монгол төрхт нүүдэлчин түмэн олон мянганы “үзэлтэй” бөгөөд Фин Угор хэлтэн болон Индо-Европ хэлтэн нүүдэлчин, суурьшмал улс түмэн болон шар мөрөн, хөх мөрний завсар үүссэн хуася буюу одоогийн нэрлэж дадсанаар хятадын суурьшмал үзэлүүдтэй харилцаа холбоотой явж ирсэн билээ. Хожмоо Төв Азийн монгол төрхтнүүд Монгол, Түрэг, Түнгүс буюу манж хамниган угсаатан болон салбарласан байна.
Нүүдэлчдийн явдал, харилцаа өргөн нутгийг хамарч, хэл соёлыг зээлдэх, өөрийн зүйлсээ түгээх онцгой чадамжтай байснаас мэдээлэл хавьгүй давуу олдог бөгөөд шинэ соргог санал сэдэл илүүтэй олох ба мөн бусад суурин иргэдийн мэдээллийг дамжуулан холбох үүргийг гүйцэтгэдэг. Харин суурин соёл тэдгээр мэдээллийг боловсруулан хөгжүүлдэг амуй. Эндээс үзэхэд эрт үед нүүдлийн болон суурин соёл бие биенээ харилцан дайсагнахаас гадна, илүүтэйгээр нэг нэгнээ хөгжүүлэн урагшлуулах зүй тогтол болж байжээ. Ийм харилцаа холбоонд харилцан өгөлцөж авахаас бус нэг нь байнга авч нөгөө нь байнга өгдөг зүй тогтол үгүй билээ. Өөрөөр хэлбэл соёлын давуу байдал гэж үгүй бөгөөд солилцоо хоёр чиглэлтэй билээ.
Монголчуудын нэг онцлог бол олон соёлын бүслэгүүдийн төв дунд байдаг явдал бөгөөд бидэнд хүн төрөлхтний түгээмэл буюу нийтлэг, мөн өөрийн өвөрмөц соёл уламжлан иржээ. Нийгэм, эдийн засгийн байгуулал, хэл, соёл дахь бусад үндэстэн угсаатантай адил буюу төсөөтэй үзэгдлийг дан ганц бусад соёлын нөлөө, эсбөгөөс бусад соёлоос зээлдсэн хэмээх тайлбар нь үндсээрээ буруу юм.
Монгол хэлэнд ном, судар, дэвтэр, намтараас авхуулаад лууван, байцаа гэх мэт гаднаас авч өөриймшүүлсэн олон олон үг хэллэг байгаа ч уг үг хэллэгүүдийн нэн эртний улбааг мөн судлууштай юм. (үүнтэй холбогдуулаад хэлэхэд чагнаал, данхраад, араажав, чаатар гэх мэт үгсийг энэ монгол дуудлагаар нь дуудаж, бичиж хэвшүүштэй, жишээ нь театр, радио гэх үгсийг бусад хэлнүүд өөр өөрийн хэлний дуудлагаар бичиж дууддаг ба бид заавал орос дуудлагыг баримтлах шаардлагагүй мэт) Орчин үеийн даяаршлийн болон мэдээллийн энэ эрин үед бусад хэл соёлоос авсан зүйлээ Монголчууд өөрийн болгож чадсан шигээ бусдад өгснөө тодруулах шаардлагатай байгаа бөгөөд судлаач эрдэмтэд ч энэ оролдлогыг эхлүүлэн байгаа бөгөөд хятад хэл бичиг сурч байгаа залуу үед ихээхэн найдлага тавьж байгаа билээ. Ер нь Монголчууд их бодь хүмүүс, хүнээс авснаа нуудаггүй, хүнд өгснөө сайрхдаггүй, өөрөөр хэлбэл соёлын ололтыг нийт хүн төрөлхтний өмч мэт хүлээн авдаг, их л дээрээс даяаршсан сэтгэлгээтэй байж уу гэмээр бодогддог.
Энэ удаад Хятадын сурвалж дахь умрын нүүдэлчидтэй холбоотой хэдэн үгийг судлаачдын бүтээлээс дам уншсанаа тэмдэглэн үлдээе. Ханз дүрс үсэг нь нэг үет дуудлагатай бөгөөд үгийг нэг үеэр тэмдэглэх бөгөөд үүнтэй уялдан нүүдэлчдийн нэр ус, үг хэллэгийг нэг үет үг болгох ба энэ нь дуудлагын хувьд эрс өөрчлөгддөг, мөн эртний хятад дуудлагыг хэрхэн дуудах тухай нэг мөр болгосон зүйл байхгүй тул уг үгийн гарвал хийгээд үндсэн дуудлагыг олоход нэн бэрхтэй ч эрдэмтэд зарим нэг үгсийн эх гарвалыг тодруулсан байдаг байна.
Хятад хэлнээ морийг ма, гүүг кэ гэх ба нүүдэлчдээс авсан үг гэжээ. Нүүдэлчид малыг хэдэн мянганы өмнөөс эхлэн гаршуулан тэжээж ирсэн тул мал аж ахуйн холбогдол бүхий үгс нүүдэлчдээс гаралтай байх бүрэн магадтай юм. (Монгол хэлнээ одоо мэдэгдэж буй адууны нас шүдтэй холбоотой 54, зан аашийн талаар 103 нэр томъёо байна) Үүний жишээ нь морь, гүү гэдэг үг хятад хэлнээ ма, кэ болон орсон мөн айраг гэх үг лао (эртний дуудлагыг нь хлак хэмээн сэргээсэн), тэрэг нь чэ болон оржээ.
Хуучирыг хятададаар Ху жин эр гэх ба утга нь хугийн хөгжим гэдэг ба монголоор жингэнүүр, жиргээ, жижиг хуур гэдэг байсан болов уу гэж бодогдоно. Мөн сыху-дөрвөн чавхдаст хуур, ху цзяа-Хугийн цуур буюу модон цуур, ху гу-хугийн арьсан хэнгэрэг (МНТ-д хэнгэргийг хүүрэг гэдэг), хуце-эвэр бүрээ гэх мэт хөгжмийн зэмсгийн нэрс байна. МЭ 198 оны мэдээгээр “зүүн Хан улсын хаан Линди нь Ху нарын хувцас, гэр, исэр, суудал, хоол, бүжиг болон кунхоу, ди буюу лимбэ хөгжимд дуртай байв” гэжээ. Энд байгаа кунхоу-г (хүн хуур гэж байгаа мэт) зарим судлаач хуур гэдэг үгийн их эртний хэлбэр гэх нь бий. Ер нь хятадууд лимбэ, хуур, пийпаа хөгжим болон 12 жилийн тооллыг нүүдэлчдээс дам болон шууд авсан гэж үздэг.
Хар чинжүүг хятадаар хузяо буюу хугийн халуун ногоо гэдэг, учир нь баруун зүгээс Хүн нараар дамжин Хятадад ирдэг байв. Ху бин гэх нэгэн төрлийн бинг Хүн нарын хоол гэх нь бий. Хуушуур-хугийн шарсан бин гэх утгатай үг гэжээ. Мөн бууз нь монгол хятадын алин болох нь мэдэгдэхгүй ч миний бодлоор боох гэсэн үгнээс гарсан болов уу. Одоо ч баруун аймгуудад бууз чимхэхийг боох гэдэг ба боосон гэдгээс үүссэн болов уу гэж бодогддог.
Хүн нарыг намар адуу таргалсны хойно Дайлинь хэмээх газар цуглаж тайлга тахилга үйлддэг хэмээжээ. Энэхүү Дайлинь-ийг газрын нэр гэх авч зарим судлаач ой мод тойрон хийдэг тахилгын зан үйлийн нэр гэжээ. Сүнбэчүүд бут хатган түүнээ тойрон тахилга хийдэг байсан ба Киданчууд намрын тахилгаа дайла гэдэг байв. Эндээс үзэхэд Дайлинь гэх үгийг тахилга тайлга гэх үгтэй холбон үзэж болох мэт. Дашрамд дурдахад энэхүү намрын тахилга өнөө үед тамганы баяраар уламжлан өнөөг хүртэл хийгдсээр байгаа бус уу.
Хүн нарт бичэци хэмээх албан тушаалтан байсныг хожмын Сүнбэ нарын бидэжэнь, орчин үеийн бичээч гэх үг мөн хэмээнэ.
Бас нэгэн сонирхолтой үг бол содо буюу гутал гэсэн үг байна. Уг үгийг зүүн Хан улсын үед сакдак гэдэг байсан гэх ба Енисейн остяк хэлнээ гутлыг сагди гэдэг, Перс хэлнээ элдсэн ширэн гутлыг саахтаг хэмээнэ. Монгол хэлнээ төстэй үг нь мөн л арьс ширийг элдэж хийсэн саадаг байна.
Бас нэг онцгой үг бол Тэнгэр юм. Эртний Сүмэрээс улбаалсан Дингир хэмээн байх ба Монгол Түрэгт Тэнгри, хятад хэлнээ Тэн байна.
Хятадын байлдаант улсуудын үед Жао улсын Үлин ван Хүн нартай тэнцэн байлдахын тулд Хүн нар шиг болтугай хэмээн Хүн нарын хувцад өмсөн, Хүн нарын байлдааны зэвсэг, нум хэрэглэж, морь унаж сурахыг зарлигдсан нь “Ху-гийн хувцад өмсөн, морь унаж, нум сумаар харвалдаж сурагтун” гэсэн хэллэгээр хятад хэлэнд байна. Энэ үеэс хятадад нарийн ханцуйт богино хормойт дээл, өмд, түрийтэй гутал, аралт бүс, ангийн үсэн малгай өмсч сурсан нь “Хуфу цишэ” хэмээх хэвшмэл хэллэг буй болсон гэж Я.Ганбаатар авгай бичсэн байна.
Сонирхолтой байж магадгүй үгс хятад сурвалжид олонтоо тохиолддог байна. Хүн нарын үед цэрэг татлагаас хожимдсон цэргийг цаазаар авдаг (дайнд явахгүй бол үхэл, явбал амьд үлдэх магадлал илүү) хуультай байсан ба “хоу чжэ” гэж тэмдгэлсэн байх ба энэ нь дайн байлдаанаас үлдэж “хоцорсон цэрэг” гэх нүүдэлчдийн үгний хятад дуудлага болов уу гэж бодогдоно. Мөн гэрийг Хун лу гэх ба утга нь бөмбөгөр сууц хэмээдэг. Үүний хун гэдэг нь монгол үг байх бүрэн магадтай юм. Учир нь хундан, хунбан, хундага, хун шувуу гэх монгол үгс байна. Мөн “Шаньюн өргөөний өмнө нэгэн нуур байх ба түүнд луу унасан хэмээн домоглодог. Тэрхүү нуурыг Тайлуэрхэхэ гэнэ” гэсний тайлурэхэхэ (тэнгэрийн луу эрхсэн гэвэл яахав) гэдэг үгийн утгыг олоогүй байна. Энэ мэт олон олон үг, хэллэг (хятад сурвалжаас 278 үгийг түүж, Хүн нарын үг хэллэг хэмээн үзэж байгаа) бий бөгөөд судлаачдын хувьд атар зэлүүд шахам байгаа талбар билээ.
Төв Азийн монгол төрхт нүүдэлчин түмэн олон мянганы “үзэлтэй” бөгөөд Фин Угор хэлтэн болон Индо-Европ хэлтэн нүүдэлчин, суурьшмал улс түмэн болон шар мөрөн, хөх мөрний завсар үүссэн хуася буюу одоогийн нэрлэж дадсанаар хятадын суурьшмал үзэлүүдтэй харилцаа холбоотой явж ирсэн билээ. Хожмоо Төв Азийн монгол төрхтнүүд Монгол, Түрэг, Түнгүс буюу манж хамниган угсаатан болон салбарласан байна.
Нүүдэлчдийн явдал, харилцаа өргөн нутгийг хамарч, хэл соёлыг зээлдэх, өөрийн зүйлсээ түгээх онцгой чадамжтай байснаас мэдээлэл хавьгүй давуу олдог бөгөөд шинэ соргог санал сэдэл илүүтэй олох ба мөн бусад суурин иргэдийн мэдээллийг дамжуулан холбох үүргийг гүйцэтгэдэг. Харин суурин соёл тэдгээр мэдээллийг боловсруулан хөгжүүлдэг амуй. Эндээс үзэхэд эрт үед нүүдлийн болон суурин соёл бие биенээ харилцан дайсагнахаас гадна, илүүтэйгээр нэг нэгнээ хөгжүүлэн урагшлуулах зүй тогтол болж байжээ. Ийм харилцаа холбоонд харилцан өгөлцөж авахаас бус нэг нь байнга авч нөгөө нь байнга өгдөг зүй тогтол үгүй билээ. Өөрөөр хэлбэл соёлын давуу байдал гэж үгүй бөгөөд солилцоо хоёр чиглэлтэй билээ.
Монголчуудын нэг онцлог бол олон соёлын бүслэгүүдийн төв дунд байдаг явдал бөгөөд бидэнд хүн төрөлхтний түгээмэл буюу нийтлэг, мөн өөрийн өвөрмөц соёл уламжлан иржээ. Нийгэм, эдийн засгийн байгуулал, хэл, соёл дахь бусад үндэстэн угсаатантай адил буюу төсөөтэй үзэгдлийг дан ганц бусад соёлын нөлөө, эсбөгөөс бусад соёлоос зээлдсэн хэмээх тайлбар нь үндсээрээ буруу юм.
Монгол хэлэнд ном, судар, дэвтэр, намтараас авхуулаад лууван, байцаа гэх мэт гаднаас авч өөриймшүүлсэн олон олон үг хэллэг байгаа ч уг үг хэллэгүүдийн нэн эртний улбааг мөн судлууштай юм. (үүнтэй холбогдуулаад хэлэхэд чагнаал, данхраад, араажав, чаатар гэх мэт үгсийг энэ монгол дуудлагаар нь дуудаж, бичиж хэвшүүштэй, жишээ нь театр, радио гэх үгсийг бусад хэлнүүд өөр өөрийн хэлний дуудлагаар бичиж дууддаг ба бид заавал орос дуудлагыг баримтлах шаардлагагүй мэт) Орчин үеийн даяаршлийн болон мэдээллийн энэ эрин үед бусад хэл соёлоос авсан зүйлээ Монголчууд өөрийн болгож чадсан шигээ бусдад өгснөө тодруулах шаардлагатай байгаа бөгөөд судлаач эрдэмтэд ч энэ оролдлогыг эхлүүлэн байгаа бөгөөд хятад хэл бичиг сурч байгаа залуу үед ихээхэн найдлага тавьж байгаа билээ. Ер нь Монголчууд их бодь хүмүүс, хүнээс авснаа нуудаггүй, хүнд өгснөө сайрхдаггүй, өөрөөр хэлбэл соёлын ололтыг нийт хүн төрөлхтний өмч мэт хүлээн авдаг, их л дээрээс даяаршсан сэтгэлгээтэй байж уу гэмээр бодогддог.
Энэ удаад Хятадын сурвалж дахь умрын нүүдэлчидтэй холбоотой хэдэн үгийг судлаачдын бүтээлээс дам уншсанаа тэмдэглэн үлдээе. Ханз дүрс үсэг нь нэг үет дуудлагатай бөгөөд үгийг нэг үеэр тэмдэглэх бөгөөд үүнтэй уялдан нүүдэлчдийн нэр ус, үг хэллэгийг нэг үет үг болгох ба энэ нь дуудлагын хувьд эрс өөрчлөгддөг, мөн эртний хятад дуудлагыг хэрхэн дуудах тухай нэг мөр болгосон зүйл байхгүй тул уг үгийн гарвал хийгээд үндсэн дуудлагыг олоход нэн бэрхтэй ч эрдэмтэд зарим нэг үгсийн эх гарвалыг тодруулсан байдаг байна.
Хятад хэлнээ морийг ма, гүүг кэ гэх ба нүүдэлчдээс авсан үг гэжээ. Нүүдэлчид малыг хэдэн мянганы өмнөөс эхлэн гаршуулан тэжээж ирсэн тул мал аж ахуйн холбогдол бүхий үгс нүүдэлчдээс гаралтай байх бүрэн магадтай юм. (Монгол хэлнээ одоо мэдэгдэж буй адууны нас шүдтэй холбоотой 54, зан аашийн талаар 103 нэр томъёо байна) Үүний жишээ нь морь, гүү гэдэг үг хятад хэлнээ ма, кэ болон орсон мөн айраг гэх үг лао (эртний дуудлагыг нь хлак хэмээн сэргээсэн), тэрэг нь чэ болон оржээ.
Хуучирыг хятададаар Ху жин эр гэх ба утга нь хугийн хөгжим гэдэг ба монголоор жингэнүүр, жиргээ, жижиг хуур гэдэг байсан болов уу гэж бодогдоно. Мөн сыху-дөрвөн чавхдаст хуур, ху цзяа-Хугийн цуур буюу модон цуур, ху гу-хугийн арьсан хэнгэрэг (МНТ-д хэнгэргийг хүүрэг гэдэг), хуце-эвэр бүрээ гэх мэт хөгжмийн зэмсгийн нэрс байна. МЭ 198 оны мэдээгээр “зүүн Хан улсын хаан Линди нь Ху нарын хувцас, гэр, исэр, суудал, хоол, бүжиг болон кунхоу, ди буюу лимбэ хөгжимд дуртай байв” гэжээ. Энд байгаа кунхоу-г (хүн хуур гэж байгаа мэт) зарим судлаач хуур гэдэг үгийн их эртний хэлбэр гэх нь бий. Ер нь хятадууд лимбэ, хуур, пийпаа хөгжим болон 12 жилийн тооллыг нүүдэлчдээс дам болон шууд авсан гэж үздэг.
Хар чинжүүг хятадаар хузяо буюу хугийн халуун ногоо гэдэг, учир нь баруун зүгээс Хүн нараар дамжин Хятадад ирдэг байв. Ху бин гэх нэгэн төрлийн бинг Хүн нарын хоол гэх нь бий. Хуушуур-хугийн шарсан бин гэх утгатай үг гэжээ. Мөн бууз нь монгол хятадын алин болох нь мэдэгдэхгүй ч миний бодлоор боох гэсэн үгнээс гарсан болов уу. Одоо ч баруун аймгуудад бууз чимхэхийг боох гэдэг ба боосон гэдгээс үүссэн болов уу гэж бодогддог.
Хүн нарыг намар адуу таргалсны хойно Дайлинь хэмээх газар цуглаж тайлга тахилга үйлддэг хэмээжээ. Энэхүү Дайлинь-ийг газрын нэр гэх авч зарим судлаач ой мод тойрон хийдэг тахилгын зан үйлийн нэр гэжээ. Сүнбэчүүд бут хатган түүнээ тойрон тахилга хийдэг байсан ба Киданчууд намрын тахилгаа дайла гэдэг байв. Эндээс үзэхэд Дайлинь гэх үгийг тахилга тайлга гэх үгтэй холбон үзэж болох мэт. Дашрамд дурдахад энэхүү намрын тахилга өнөө үед тамганы баяраар уламжлан өнөөг хүртэл хийгдсээр байгаа бус уу.
Хүн нарт бичэци хэмээх албан тушаалтан байсныг хожмын Сүнбэ нарын бидэжэнь, орчин үеийн бичээч гэх үг мөн хэмээнэ.
Бас нэгэн сонирхолтой үг бол содо буюу гутал гэсэн үг байна. Уг үгийг зүүн Хан улсын үед сакдак гэдэг байсан гэх ба Енисейн остяк хэлнээ гутлыг сагди гэдэг, Перс хэлнээ элдсэн ширэн гутлыг саахтаг хэмээнэ. Монгол хэлнээ төстэй үг нь мөн л арьс ширийг элдэж хийсэн саадаг байна.
Бас нэг онцгой үг бол Тэнгэр юм. Эртний Сүмэрээс улбаалсан Дингир хэмээн байх ба Монгол Түрэгт Тэнгри, хятад хэлнээ Тэн байна.
Хятадын байлдаант улсуудын үед Жао улсын Үлин ван Хүн нартай тэнцэн байлдахын тулд Хүн нар шиг болтугай хэмээн Хүн нарын хувцад өмсөн, Хүн нарын байлдааны зэвсэг, нум хэрэглэж, морь унаж сурахыг зарлигдсан нь “Ху-гийн хувцад өмсөн, морь унаж, нум сумаар харвалдаж сурагтун” гэсэн хэллэгээр хятад хэлэнд байна. Энэ үеэс хятадад нарийн ханцуйт богино хормойт дээл, өмд, түрийтэй гутал, аралт бүс, ангийн үсэн малгай өмсч сурсан нь “Хуфу цишэ” хэмээх хэвшмэл хэллэг буй болсон гэж Я.Ганбаатар авгай бичсэн байна.
Сонирхолтой байж магадгүй үгс хятад сурвалжид олонтоо тохиолддог байна. Хүн нарын үед цэрэг татлагаас хожимдсон цэргийг цаазаар авдаг (дайнд явахгүй бол үхэл, явбал амьд үлдэх магадлал илүү) хуультай байсан ба “хоу чжэ” гэж тэмдгэлсэн байх ба энэ нь дайн байлдаанаас үлдэж “хоцорсон цэрэг” гэх нүүдэлчдийн үгний хятад дуудлага болов уу гэж бодогдоно. Мөн гэрийг Хун лу гэх ба утга нь бөмбөгөр сууц хэмээдэг. Үүний хун гэдэг нь монгол үг байх бүрэн магадтай юм. Учир нь хундан, хунбан, хундага, хун шувуу гэх монгол үгс байна. Мөн “Шаньюн өргөөний өмнө нэгэн нуур байх ба түүнд луу унасан хэмээн домоглодог. Тэрхүү нуурыг Тайлуэрхэхэ гэнэ” гэсний тайлурэхэхэ (тэнгэрийн луу эрхсэн гэвэл яахав) гэдэг үгийн утгыг олоогүй байна. Энэ мэт олон олон үг, хэллэг (хятад сурвалжаас 278 үгийг түүж, Хүн нарын үг хэллэг хэмээн үзэж байгаа) бий бөгөөд судлаачдын хувьд атар зэлүүд шахам байгаа талбар билээ.
Subscribe to:
Posts (Atom)